2025 is het jaar waarin een eerste land ter wereld een wettelijk vastgelegde Rookvrije Generatie invoerde. Laat dat het baken voor de toekomst zijn, na een jaar vol alarm over acute gezondheidsschade door vapen en een lawine aan lobbyactiviteit.

Door Bas van Lier

Het goede nieuws aan het begin van 2026 is dat legale vapes, die dus alleen tabakssmaak mogen hebben, sinds 1 januari in Nederland alleen nog bij tabaksspeciaalzaken verkocht mogen worden. Dat maakt de handhaving voor de NVWA weer een tikje eenvoudiger, want vanaf nu zijn alle vapes die bij gemakszaken en andere verkooppunten worden gevonden per definitie verboden.

En als de aanleiding niet zo treurig was, dan kan het ook goed nieuws heten dat er nu ook een officieel meldpunt is voor artsen om klachten die mogelijk verband houden met het gebruik van e-sigaretten (dus ook vapes) te melden. Het meldpunt is opgezet door de beroepsverenigingen van kinderartsen (NVK) en longartsen (NVALT) in samenwerking met het RIVM en het ministerie van VWS.

De treurige aanleiding voor het meldpunt zijn de toenemende aanwijzingen dat vapen ernstige gezondheidsschade kan veroorzaken. Eind 2024 was er al het bericht dat in dat jaar 14 jongeren in het ziekenhuis behandeld moesten worden voor acute klachten die veroorzaakt waren door vapen. Twee kinderen belandden toen op de intensive care.

31 opnames, 5 bijna-doden

In mei van het afgelopen jaar bleek dat in de voorgaande maanden vijf mensen bijna dood waren gegaan door vapen. En vorige maand werd bekend dat in 2025 31 mensen in het ziekenhuis zijn beland door dezelfde oorzaak. De ernst van de zaak werd toen verder geïllustreerd door het bericht dat een van die meldingen een kind betrof dat in vier dagen een vape van 15.000 puffs (15 tot 20 pakjes sigaretten aan nicotine) had opgemaakt en ook dat een derde van de vapende kinderen ook ’s nachts vapet om aan zijn nicotineverslaving te voldoen.

En dan hebben we het nog niet eens over de spice-vapes (vapes met synthetische cannabis) waarover artsen in Amsterdam een alarmbericht kregen van het ministerie van VWS. 2025 werd uitgeluid met vergelijkbare alarmberichten uit België.

De klachten – onder andere bloed ophoesten, benauwdheid, klaplong, hartkloppingen, astma-aanval, bewustzijnsverlies – kunnen vanaf nu door alle soorten artsen officieel worden gemeld via een formulier van het RIVM.

E-sigaret: schadelijk en opstap naar sigaret

De gevaren van vapes met smaakjes, verboden in Nederland maar nog alom aanwezig in het illegale circuit, zijn in 2025 nog weer manifester geworden. In februari schreven we over onderzoek van een Britse hartspecialist die concludeerde dat e-sigaretten dezelfde schade aan bloedvaten veroorzaken als sigaretten. In dezelfde maand concludeerde het Geneesmiddelenbulletin dat e-sigaretten geen effectief stophulpmiddel zijn. Tegelijkertijd kwam Independer met het bericht dat het aantal vapende scholieren in de 2e en 4e klas van het voortgezet onderwijs in vier jaar tijd is vervijfvoudigd. De bewering van de tabaksindustrie dat e-sigaretten een alternatief zijn voor rokers die willen stoppen met sigaretten en niet voor kinderen zijn bedoeld kan hiermee naar het rijk der fabelen worden verwezen.

Dat bleek ook uit een Britse literatuurstudie die constateerde dat er genoeg bewijs is dat e-sigaretten (vapes) voor jonge mensen die niet eerder rookten een opstap naar sigaretten vormen. In oktober verzamelde de Franse website Génération sans tabac nog een hele trits onderzoeken die tot dezelfde conclusie komen. Het marketingverhaal van ‘harm reduction’ blijkt in de praktijk ‘harm production’.

Actie tegen Snapchat

In maart kwam toen nog staatssecretaris Vincent Karremans (Preventie, VVD) met zijn Actieplan tegen vapen, dat niet overliep van ambitie. In 2025 zagen we hiervan een voorlichtingscampagne over de gevaren van vapen (‘Zeg nee tegen vapen’) en hogere boetes op overtredingen van de Tabakswet gerealiseerd. In een recente brief aan de Kamer liet demissionair staatssecretaris Judith Tielen (Preventie, VVD) weten dat de NVWA in de eerste helft van 2025 234.979 smaakjesvapes, 70.858 smaakaccessoires en 49.009 doosjes nicotinezakjes in beslag heeft genomen.

Zolang dealers op platformen als Snapchat hun illegale waar kunnen blijven aanbieden blijft het echter dweilen met de kraan open. Om die reden kwamen Rookpreventie Jeugd en Vapen #jouwkeuze in juni in actie tegen Snap, wat uitliep op een officiële klacht bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM), die vrijwel direct deze zaak in onderzoek nam.

Dossier over lobby in de EU

Behalve over vapes ging het in 2025 ook veel over de lobby van de tabaks- en nicotine-industrie. TabakNee kreeg in januari het jarenlang geheimgehouden Memorandum of Understanding tussen de Nederlandse Douane en de tabaksindustrie boven water, beschreef hoe lobbyist Jan Hein Sträter vanaf de publieke tribune met Kamerlid Patrick Crijns zat te appen tijdens het Kamerdebat over het burgerinitiatief Nicotinee en onthulde wie bij Philip Morris het marketingverhaal over de rookvrije toekomst bedacht.

Ook begonnen we een dossier over de lobby in de Europese Unie, die sterk is aangetrokken sinds het nieuwe Europees Parlement (EP) in juni aantrad en de herziening van de Tabaksaccijnsrichtlijn en de Tabaksproductenrichtlijn in deze zittingstermijn op het programma staan. Onze lijst met lobbycontacten in het EP telde tot eind november al 265 ontmoetingen.

Herziening tabaksaccijnsrichtlijn

Er staat veel op het spel in Europa. Eurocommissaris Wopke Hoekstra (belastingzaken) sprak zich verschillende keren fel uit tegen vapes en stelde in juli hogere minimumaccijns voor tabak voor en ook EU-brede accijnzen voor e-sigaretten. Direct kwam er verzet vanuit verschillende landen waar de tabaksindustrie een stevig belang heeft. Een internetconsultatie werd bestookt met duizenden nepberichten. Maar een maand eerder was ‘Accijnsverhogingen op alle tabaks- en nicotineproducten’ niet voor niets het eerste punt van de Dublin Declaration aan het eind van de Wereldconferentie over tabaksontmoediging in Dublin.

Toepassing FCTC-artikel 5.3

Punt twee van die Declaration benoemt dat beïnvloeding door de tabaksindustrie de grootste barrière vormt voor vooruitgang in tabaksontmoediging. Om die reden is artikel 5.3 van het Kaderverdrag inzake tabaksontmoediging (WHO-FCTC) al twintig jaar een van de belangrijkste artikelen in dat verdrag. Dat die bepaling door Nederland relatief strikt wordt toegepast sinds Rookpreventie Jeugd er in 2014 een rechtszaak tegen de Staat over begon, is mede de oorzaak dat Nederland in november op een gedeelde vierde plaats van de Tobacco Industry Interference Index eindigde.

Maar het feit dat de Tweede Kamer zich nog steeds niet gebonden acht aan het antilobby-artikel laat zien dat er nog deuren openstaan (zie Patrick Crijns). Wat dat betreft kwam er een goed voorbeeld uit Scandinavië, waar drie landen een gezamenlijke leidraad voor de omgang met de tabaksindustrie publiceerden waarin expliciet is vermeld dat die ook geldt voor leden van de parlementen.

Scholarships en betaalde media

De lobby komt in vele gedaanten, lieten we andermaal zien. Zo brachten we aan het licht dat zowel Japan Tobacco als Philip Morris schuilgaan achter scholarships voor journalisten en wetenschappers, die daarmee tot pionnen in het lobbyspel worden gemaakt. De tabakslobby weet ook steeds vaker Europese media (EU Reporter, The Parliament, Rolling Stone) voor haar karretje te spannen. Hetzelfde gebeurt met frontorganisaties, waar we in 2025 Young Voices Europe aan toe konden voegen.

Eerste Rookvrije Generatie een feit

Bij dit alles was er toch ook nog een sprankje hoop. Want terwijl in Groot-Brittannië een generatiegebonden verkoopverbod van tabak het al tot de laatste fase van het wetgevingsproces rond de Tobacco & Vapes Bill heeft gebracht, was de Malediven in november het eerste land ter wereld dat daadwerkelijk de Rookvrije Generatie in een wet verankerde. Vanaf 2028 mag de generatie die dan 21 wordt nooit meer tabak kopen of gebruiken. En dat geldt ook voor de toeristen die het populaire land bezoeken. Laat dit voorbeeld in 2026 een leidraad zijn voor andere landen.

tags:  gezondheidsschade | Europees Parlement | nicotinelobby | rookvrije generatie | Snapchat | meldpunt | jeugdvapers | jaaroverzicht