OPINIE
Verschillende onderzoeken laten zien dat ook fysieke winkels vapes aan minderjarigen blijven verkopen, zelfs na meermaals te zijn beboet. Artsen bieden morgen de Tweede Kamer hun brandbrief aan met het pleidooi voor een vergunningstelsel. In Ierland kan het, dus hier ook.

Door Bas van Lier

Hoeveel alarmberichten heeft de overheid nog nodig voordat zij inziet dat een vergunningstelsel voor tabaks- en nicotineverkoop onvermijdelijk is? Afgelopen week publiceerde het Trimbos-instituut onderzoek waaruit blijkt dat 85 procent van de vapende jongeren tussen de 12 en 25 jaar verboden vapes met smaakjes gebruikt. Van hen zei 30 procent zijn vapes te kopen bij een tabakswinkel of vapeshop, maar ook nog bij een supermarkt (8 procent) – dubbel verboden sinds de supermarktban –, een benzinepomp (8 procent) of een tijdschriftenwinkel (5 procent).

Ook een onderzoek van Bureau Beke in opdracht van het ministerie van VWS naar de illegale vape-handel komt tot de conclusie dat 87 procent van de vape-gebruikers illegale vapes gebruikt en/of hun vapes via een illegaal verkoopkanaal verkrijgt. En eerder concludeerde Vapen #jouwkeuze dat 38 procent van de minderjarige vapende jongeren hun vapes met smaakjes bij fysieke winkels koopt. Jongeren vertellen dat ze precies weten bij welke winkels ze terecht kunnen.

Vapen is gevaarlijk

Recent Australisch onderzoek concludeert dat gebruik van e-sigaretten zeer waarschijnlijk kan leiden tot mond- en longkanker. Scholieren belanden door hun vape-gebruik op de Spoedeisende Hulp, zijn zo verslaafd dat ze ook ’s nachts vapen en ondervinden directe gevolgen van hun nicotinegebruik als verhoogde bloeddruk, snellere hartslag, concentratieverlies en angstgevoelens.

40 pct. winkeliers in de fout

Afgelopen week kwam bovendien RTL Nieuws met eigen onderzoek waaruit bleek dat verkooppunten van tabak en andere rookwaren stelselmatig het verkoopverbod van smaakjesvapes aan hun laars lappen. De winkeliers betalen de boetes en gaan daarna even hard verder met de illegale verkoop. Ze spelen een kat- en muisspel met de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA).

Uit via de Wet open overheid (Woo) verkregen informatie bleek dat bijna de helft van de gecontroleerde bedrijven de afgelopen vier jaar een boete (43 procent) of een waarschuwing (5 procent) kreeg. Ze negeerden de leeftijdsgrens of verkochten illegale vapes onder de toonbank. Zeker 244 bedrijven werden in de afgelopen vier jaar na twee boetes opnieuw betrapt.

Tabakszaak veertien keer betrapt

RTL volgde de NVWA bij een controle van een tabaksspeciaalzaak in Rotterdam, waar de smaakjesvapes in het zicht op de toonbank liggen. Het was inmiddels de 14e keer dat de winkelier werd betrapt. De man kreeg nu een boete van 22.500 euro opgelegd. Ook moet hij de vernietiging van de in beslag genomen vapes betalen.

Minister reageert met ‘daadkracht’

In reactie op het nieuws kwam minister Sophie Hermans (VWS, VVD) op LinkedIn met een filmpje waarin zij daadkrachtig optreden suggereerde. “Daarom werk ik aan een aantal maatregelen om het gebruik en de verkoop van illegale vapes te verminderen”, stelt zij daarin. Hermans zegt ervoor te willen zorgen dat het voor de NVWA makkelijker wordt om de vapes in beslag te nemen. “Ik wil dat we de boetes die we kunnen opleggen aan dealers en verkopers gaan verhogen. En ik ga kijken hoe we de onlineverkoop aan banden kunnen leggen.”

Klinkt stoer, maar dit is beleid dat een jaar geleden al door toenmalig staatssecretaris Vincent Karremans (VWS, VVD) werd aangekondigd in zijn Actieplan tegen vapen en vervolgens afgelopen najaar door zijn tijdelijke opvolger Judith Tielen (VWS, VVD) in een wetsvoorstel naar de Kamer werd gestuurd. De eerste boete gaat daarin van 1.300 naar 2.000 euro omhoog, een tweede overtreding wordt 1.000 euro duurder, namelijk 3.000.

‘Boetes hebben blijkbaar geen zin’

Het RTL-onderzoek laat zien dat notoire overtreders zich van die boetes geen bal aantrekken en dus van 700 of 1.000 euro meer echt niet wakker zullen liggen. Uit de Woo-gegevens die RTL opvroeg blijkt dat 72 ondernemers vijf of meer boetes kregen opgelegd en zes van hen hadden al meer dan tien boetes te pakken.

Hoogleraar bestuursrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen Herman Bröring zegt dan ook tegen RTL: “Als verkopers na een boete gewoon doorgaan, dan hebben die boetes blijkbaar geen zin. Dan moet je als handhaver dus meer doen.”

Artsen brengen brandbrief naar Kamer

Dat is ook wat alle artsen van Nederland samen bepleiten in de brandbrief die zij morgen aan de vaste Kamercommissie voor VWS zullen aanbieden. De brandbrief, een initiatief van Artsen Slaan Alarm en gesteund door de artsenfederatie KNMG en het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, pleit voor echte actie tegen winkeliers die de leeftijdsgrens negeren en illegale producten verkopen. De handhaving moet veel intensiever en de sancties moeten effectiever. Er is zo snel mogelijk een vergunningstelsel voor de verkoop van nicotineproducten nodig, want daarmee is het aantal winkels en hun locaties (niet in buurt van scholen) te reguleren.

Vergunningen maken de handhaving ook eenvoudiger, niet alleen omdat daarmee geregistreerd is waar tabakswinkels zich bevinden, maar ook omdat bij overtredingen een vergunning weer ingetrokken kan worden.

Overheid vindt vergunningen ‘ingewikkeld’

De regering reageert tot nu toe afhoudend. Een vergunningstelsel is lastig, ingewikkeld, duur en niet nodig want er komt al een registratieplicht voor nicotineverkoop. Bovendien zal het aantal verkooppunten sterk afnemen als de benzinestations vanaf 2030 en gemakszaken vanaf 2032 geen rookwaren meer mogen verkopen. De werkelijkheid is dat met steun van tabaksfabrikanten nu al flink wordt geïnvesteerd in nieuwe tabaksspeciaalzaken, om de verkoop vanaf 2032 veilig te stellen.

De overheid heeft de plicht om de gezondheid van de bevolking en die van jongeren in het bijzonder te beschermen. Alle onderzoeken laten zien dat de huidige handhaving tekortschiet. Ondertussen laat Ierland zien dat de invoering van een vergunningstelsel toch niet zo ingewikkeld blijkt.

Ierland geeft het voorbeeld

Ook in Ierland trokken winkeliers zich niet veel aan van de tabakswetten, beschreef de Irish Mirror vorig jaar. In februari van dit jaar voerde de Ierse overheid daarom een vergunningstelsel in voor de verkoop van nicotineproducten. Bij de aankondiging van de wet zei toenmalig minister voor Volksgezondheid, Welzijn en de Nationale Drugsstrategie Colm Burke: “De invoering van dit vergunningstelsel betekent dat onze handhavingsinstantie actuele informatie en overzicht heeft over de verkoop van deze producten in ons hele land. Tabaksproducten alleen al veroorzaken naar schatting jaarlijks 4.500 sterfgevallen in ons land, evenals een enorm scala aan ziekten en ernstige gezondheidsproblemen.”

Winkeliers die tabak en/of alternatieve rookwaren willen verkopen moeten daar voortaan elk jaar voor betalen. Een vergunning voor tabaksverkoop kost 1.000 euro per jaar, voor e-sigaretten en andere alternatieven 800 euro en wie beide wil verkopen betaalt dus 1.800 euro. Het vergunningstelsel betaalt kortom zichzelf.

In plaats van al in gang gezette regelgeving als eigen initiatief te verkopen, zou minister Hermans beter contact kunnen zoeken met haar Ierse collega’s om te leren hoe eenvoudig het is om een vergunningstelsel voor nicotineverkoop te introduceren.

Het is nog steeds mogelijk om de brandbrief van de artsen te ondertekenen op Artsen Slaan Alarm. 

tags:  vergunningstelsel | handhaving | jongeren | smaakjesverbod | vapes | Tweede Kamer | #artsenslaanalarm