In door Philip Morris International gefinancierde tabaksspeciaalzaken worden nog steeds misleidende gezondheidsclaims over verhitte tabak gedaan, blijkt uit onderzoek van Pointer. De meeste van die speciaalzaken staan binnen 100 meter van een supermarkt.

Door de webredactie

“Toen ik sigaretten rookte kwam ik in de sportschool niet vooruit”, zegt een vertegenwoordiger van Philip Morris in een door KRO-NCRV-programma Pointer undercover bezochte tabaksspeciaalzaak. Sinds hij overstapte op verhitte tabak is dit volgens de vertegenwoordiger drastisch veranderd. “Ik heb vorig jaar meegedaan aan een obstakelrun en trainde drie keer in de week. Mijn conditie ging ineens heel erg vooruit.”

De uitspraak is terug te zien in een speciale YouTube-uitzending van het onderzoeksjournalistieke programma. In de wet staat dat er op geen enkele manier reclame voor tabaksproducten gemaakt mag worden en er mag ook niet geclaimd worden dat alternatieve tabaksproducten minder schadelijk voor de gezondheid zouden zijn. Verhitte-tabaksproducten zijn geen veilig alternatief voor sigaretten, concludeerde recent de biotechnoloog Michele Davigo in zijn proefschrift over de gezondheidsschade van verhitte tabak. En hoewel ze als ‘rookloos’ worden aangeprezen, produceren verhitte-tabaksproducten ook rook en bevatten volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) ook giftige, kankerverwekkende stoffen én nicotine.

‘Nicotine hoort bij businessmodel’

De nicotine in de producten die de tabaksgigant aan de man brengt “hoort bij ons businessmodel”, zegt een woordvoerder van Philip Morris tegen Pointer. Tabaksverkopers zeggen in de undercover-opnames dat ze niet mogen zeggen dat de verhitte-tabaksproducten minder schadelijk voor de gezondheid zijn, maar wel een plaatje mogen laten zien. Op dat plaatje zouden de verschillen te zien zijn tussen gebruikte filters van sigaretten en van tabakssticks die verhit worden. De sigarettenfilters zijn aanmerkelijk bruiner. Dat zou moeten aantonen dat er minder gifstoffen worden geïnhaleerd met verhitte tabak. Daarmee wordt dus zonder meer de suggestie gewekt dat het gebruik ervan minder schadelijk is. Klanten krijgen daarnaast het aanbod om de verhitte tabak in de winkel te testen. Ook dat is verboden.

Philip Morris wilde niet meewerken aan de uitzending en zegt voor een rookvrije toekomst te zijn. Maar ondertussen doet het er alles aan om zo veel mogelijk mensen met de verhitte tabak kennis te laten maken, óók verslavend, óók slecht voor de gezondheid.

PMI financiert toename tabaksspeciaalzaken

Daarnaast blijkt uit onderzoek van Pointer dat Philip Morris er ook hard aan heeft gewerkt om de effecten van het supermarktverbod ongedaan te maken. Sinds juli 2024 mogen supermarkten geen tabaksproducten meer verkopen, maar met steun van de tabaksindustrie zijn er pal naast de supermarkten tabaksspeciaalzaken geopend. In 83 procent van de gevallen staan de door Philip Morris gesteunde zaken binnen 100 meter van een supermarkt, ontdekte Pointer. De helft zelfs binnen 41 meter.

“Kort na het supermarktverbod in 2024 daalde het totaal aantal verkooppunten in Nederland enorm: van bijna 10.000 naar bijna 4.000,” becijfert Pointer. “Tegelijkertijd startten de afgelopen jaren zeker 750 nieuwe verkooppunten op. Vanaf 2023 versnelde deze golf van winkelopeningen.” Omdat er nog geen registratiesysteem is voor tabaksverkooppunten, inventariseerde Pointer zelf de hoeveelheid winkels en vermoedt dat hun resultaten nog om een onderschatting gaan. “Bijna de helft van de nieuwe verkooppunten is een tabaksspeciaalzaak,” stelt Pointer. “In 2021 telde Nederland 246 tabaksspeciaalzaken. Sindsdien kwamen er 371 bij en verdwenen er 123, waardoor het totaal nu op 494 staat.”

Uit onderzoek van Distrifood bleek dat ongeveer eenderde van de nieuwe tabaksspeciaalzaken in Nederland open kon gaan met financiële steun van Philip Morris: de tabaksfabrikant investeert in de inrichting en de verbouwing van winkels, geeft trainingen aan winkelpersoneel over de voordelen van verhitte tabak en stuurt vertegenwoordigers langs die klanten aanspreken.

Aantal tabaksspeciaalzaken groeit verder

Het lijkt Pointer waarschijnlijk dat de groei van tabaksspeciaalzaken zal doorzetten. “Ook Volado, een coöperatie van voornamelijk ex-Primera-winkeliers, bouwt aan een landelijk netwerk van speciaalzaken,” schrijft Pointer. “En ook deze winkels steunen op de tabaksindustrie: fabrikanten British American Tobacco en Scandinavian Tobacco Group zijn medeoprichters van Volado.”

Daar komen de benzinestations nog bij. Omdat zij vanaf 2030 ook geen tabak meer mogen verkopen, beginnen zij al aparte tabaksspeciaalzaken op het eigen terrein te openen en worden pomphouders door formuleketens als Volado en Spot gepusht om dat voorbeeld te volgen.

“Ik vind het stuitend,” zegt KWF-directeur Carla van Gils tegen Pointer. “Dat kan nooit de bedoeling zijn, als we met z’n allen zeggen dat we in de supermarkt die giftige stoffen niet moeten willen verkopen en dan gaat dat twee deuren verderop wel gebeuren. Dit is een industrie met het meest dodelijke product dat legaal op de markt is.” De tabaksindustrie heeft maar één doel volgens Van Gils: “zo veel mogelijk winst maken over de gezondheid van de mensen door ze al op jonge leeftijd verslaafd te maken.”

Kamervragen

Tweede Kamerlid Harmen Krul (CDA) reageert geschrokken op de website van Pointer: “Ik ben geschrokken, maar niet verbaasd. We zien al jaren een trend waarin de tabaksindustrie de ambities voor een gezonde samenleving ondermijnt. Als bedrijven hun verantwoordelijkheid hierin niet nemen, moet de overheid dat doen.”

Krul diende meteen Kamervragen in over de undercover-documentaire. Het Kamerlid wil van minister Sophie Hermans (VWS, VVD) onder meer weten hoe zij ervoor gaat zorgen dat het aantal tabaksspeciaalzaken niet verder toeneemt, maar juist afneemt. Ook vraagt hij haar of ze bereid is een vergunningstelsel voor tabaksverkooppunten in te stellen.

Ook in buitenland illegale reclame

Niet alleen in Nederland is Philip Morris in opspraak omdat het misleidende claims over verhitte tabak verspreidt. Eerder begon ook de Italiaanse mededingingsautoriteit AGCM een onderzoek naar reclame-uitingen van Philip Morris Italia. Daarin prijst de tabaksfabrikant zijn alternatieve nicotineproducten aan als ‘rookloos’ en heeft het over een ‘rookvrije toekomst’. De AGCM schrijft: “Deze uitingen kunnen onduidelijk en misleidend zijn voor consumenten, omdat ze verwijzen naar producten die, hoewel er geen verbranding is, niet vrij zijn van schadelijke effecten voor de gezondheid, noch zijn ze minder schadelijk dan andere en ze kunnen verslaving veroorzaken.”

In Frankrijk onthulde een andere undercover-documentaire recent hoe Philip Morris daar willens en wetens het reclameverbod overtreedt en met promotieteams buiten het zicht van tabaksbestrijders verhitte tabak als ‘95 procent minder schadelijk’ probeert te verkopen. PMI werd in Frankrijk al meermaals veroordeeld vanwege dit soort illegale reclame. In het VK werden supermarkten gesommeerd om reclame voor verhitte tabak te verwijderen uit de winkels.