Dalers op Tobacco Control Scale frustreren EU-beleid

Landen die het minst scoren op de Tobacco Control Scale van Smoke Free Partnership zijn ook de landen die dwarsliggen bij de onderhandelingen over de Tabaksaccijnsrichtlijn. Het zijn ook de landen die in 2027 de revisie van de Tabaksproductenrichtlijn gaan leiden.

Door de webredactie

Voor het eerst sinds Smoke Free Partnership (SFP) twintig jaar geleden de Tobacco Control Scale begon te publiceren, zijn in 2025 meer landen achteruit- dan vooruitgegaan op deze ranglijst. De Tobacco Control Scale 2025 geeft een overzicht van de staat van het tabaksbeleid in 37 Europese landen. De landen die het vorig jaar minder goed deden dan eerder, zijn deels ook de landen die nu dwarsliggen bij de onderhandelingen over de herziening van de Tabaksaccijnsrichtlijn.

De Tobacco Control Scale werd in 2006 voor het eerst gepubliceerd door tabakscontrole-experts Luk Joossens en Martin Raw. De lijst van 2025 is ook weer door Joossens opgesteld, in samenwerking met School for Moral Ambition-fellow Henry Abbink en SFP-directeur Erin Roman. Bij de samenstelling worden punten toegekend voor beleidsinstrumenten als accijnzen, rook- en reclameverboden, gezondheidswaarschuwingen, stophulp, aanpak van illegale handel en beïnvloeding door de tabaksindustrie.

Ierland bovenaan, Nederland op 3

Ierland voert opnieuw de ranglijst aan, waarop bij elkaar negen landen tussen de 60 en 80 punten uit 100 scoren. Die top 9 bestaat verder uit het VK, Nederland, Frankrijk, Noorwegen, Finland, België, Hongarije en Slovenië. Nederland is sinds de vorige editie van 2021 een plaats gestegen naar de derde plek, voornamelijk dankzij accijnsverhogingen in 2024.

Roemenië sterkste daler

De sterkste daler in het overzicht is Roemenië, dat van plek 8 in 2021 26 treden zakte naar plaats 34. Die terugval komt vooral doordat Roemenië verhitte tabak heeft uitgezonderd van zijn rookverboden en reclameregels. Verhitte tabak wordt toegelaten op plekken waar niet gerookt mag worden en ondanks een verbod op tabaksreclame is reclame voor verhitte-tabaksproducten alom tegenwoordig.

Italië: reclame voor schadebeperking

Een andere sterke daler is Italië, dat 14 plekken zakte naar 32, omdat ook dit land uitgebreide reclamecampagnes voor verhitte tabak toestaat, inclusief paginagrote advertenties in kranten waarin ‘harm reduction’ wordt gepromoot. En ook hier wordt verhitte tabak toegelaten in bars, restaurants en op de werkplek. Om ongeveer dezelfde redenen zakte Tsjechië 10 plekken naar de 31e plaats.

19 landen onder het minimum

In totaal kregen 19 landen minder dan 50 punten op de index, wat als een minimum voor een adequaat tabakscontrolebeleid wordt beschouwd. Acht landen zitten onder de 45 punten, drie meer dan in 2021. Zwitserland en Bosnië-Herzegovina staan helemaal onder aan de lijst. Smoke Free Partnership noemt het in een persbericht zorgelijk dat juist landen die in de onderhandelingen over de Tabaksaccijnsrichtlijn de voorstellen van de Europese Commissie proberen te torpederen, ook het minst presteren op de Tobacco Control Scale.

Luxemburg en Malta tegen accijnsverhoging

Met name Luxemburg, Malta, Italië en Zweden liggen dwars. Luxemburg scoort het slechts als het om de tabaksprijzen gaat. Het land houdt de prijzen expres laag om kopers uit omringende landen aan te trekken. Het land verzet zich hevig tegen hogere minimumtarieven voor tabaksaccijns.

Malta heeft de accijnzen op tabak tussen 2018 en 2024 niet verhoogd en is gekant tegen afspraken over indexatie van de minimumaccijnstarieven. Italië, dat verhitte tabak uitzondert van rook- en reclameverboden, probeert in de Tabaksaccijnsrichtlijn ook mildere regels voor verhitte tabak te verkrijgen. En Zweden, dat lange tijd voorliep in de tabakscontrole, probeert nu uitzonderingen voor nicotinezakjes te bewerkstelligen.

‘Torn niet aan Commissievoorstel’

Zoals eerder gesteld in een open brief aan Cyprus, nu voorzitter van de EU, pleit Smoke Free Partnership voor behoud van minimumaccijnstarieven die de Europese Commissie heeft voorgesteld en ook voor een robuust indexatieschema, voor korte overgangstermijnen en voor het reguleren van verhitte tabak als andere tabaksproducten.

“De Tobacco Control Scale 2025 is een spiegel die landen niet langer kunnen negeren”, zegt SFP-directeur Erin Roman. “Net op het moment dat stevigere actie nodig is, vallen te veel landen terug wat betreft hun tabaksbeleid, terwijl ze tegelijkertijd in werkgroepen van de Raad pleiten voor lagere tabaksaccijnzen, langere transitieperiodes en uitgestelde indexatie. Dit is niet toevallig, maar een politieke keuze en een die levens kost. Europa kan het zich niet veroorloven om de minst ambitieuze landen de bovengrens van de volksgezondheidambities te laten bepalen.”

Litouwen en Griekenland leiden TPD-revisie

In dat opzicht is het geen best vooruitzicht dat Litouwen en daarna Griekenland, de EU-voorzitters in 2027, waarschijnlijk de onderhandelingen over de Tabaksproductenrichtlijn gaan leiden. De Europese Commissie heeft daarvoor net de Call for evidence geopend (tot 15 juni) en komt naar verwachting pas eind van dit jaar met haar voorstellen voor de herziening. Op de Tobacco Control Scale scoort Litouwen op de 19e plek 49 punten. Het tabaksbeleid van het land wordt sterk beïnvloed door de promotie van schadebeperking vanuit de tabaksindustrie. Griekenland, op plek 27 (45 punten), een tabak producerend land, liet de tabaksprijzen tussen 2018 en 2024 ongewijzigd en laat de oren hangen naar de lobby voor verhitte tabak. Athene was de Europese hoofdstad waar in het eerste kwartaal van dit jaar de verhitte tabak van Philip Morris het hardst groeide.