De tabaksindustrie overdrijft stelselmatig de omvang van de illegale handel in sigaretten om daarmee regelgeving en accijnsverhogingen tegen te houden. De Belgische zender RTBF dook in de smokkelroutes en ontdekte: de tabaksfirma’s verdienen zelf aan de smokkel.

Door de webredactie

De tabaksindustrie overdrijft de omvang van sigarettensmokkel om strengere regels en hogere accijnzen tegen te houden, terwijl de meeste ‘illegale’ sigaretten uit haar eigen fabrieken komen. Dat blijkt uit recent onderzoek van de Belgische publieke omroep RTBF.

Eind september zond de Franstalige omroep een documentaire uit over sigarettensmokkel, gemaakt door journalist Samy Hosni. Daarin volgen hij en collega’s de smokkelroutes in omgekeerde richting, van straatverkoop en illegale fabrieken tot havens en grensaankopen in Luxemburg.

KPMG-rapport niet onafhankelijk

Philip Morris International (PMI) laat adviesbureau KPMG jaarlijks de omvang van de illegale sigarettenhandel in Europa schatten. Onafhankelijk is dat onderzoek niet: KPMG schrijft in het rapport zelf dat PMI ervoor betaalt en dat het niet bedoeld is om andere partijen dan PMI van dienst te zijn. We publiceerden in 2022 al over deze disclaimer en de twijfels over de onderzoeksmethode.

Twee bronnen, andere cijfers

Volgens de nieuwste KPMG-cijfers, die PMI-manager Klaus Berg in de documentaire toelicht, is 38 procent van de sigaretten in België illegaal en in Frankrijk zelfs 53 procent. Berg vergelijkt antitabaksbeleid met de drooglegging in de VS: goedbedoeld, maar in de praktijk een cadeau aan de maffia.

Een studie van de Franse douane – volgens RTBF de enige studie naar sigarettensmokkel die de EU erkent – komt echter tot heel andere uitkomsten. Daarin ontsnapt 17,7 procent van de sigaretten aan de Franse fiscus, tegenover 49 procent volgens KPMG. Het aandeel namaaksigaretten schat KPMG op 15 procent, de douane op slechts 0,8 procent.

Kritiek op pakjesraapmethode

Gezondheidseconoom Christian Ben Lakhdar (Universiteit van Lille), medeauteur van de douanestudie, noemt de KPMG-cijfers in de documentaire een lobbyinstrument. KPMG baseert zich op lege pakjes die op straat worden verzameld, vaak bij stations en luchthavens. Daar komen veel reizigers, waardoor buitenlandse pakjes en namaak oververtegenwoordigd zijn.

Een voormalig zakenpartner van PMI treedt in de documentaire op als klokkenluider. Raoul Setrouk, wiens bedrijf MSIntelligence de pakjesraapmethode voor PMI ontwikkelde en 25 jaar met de fabrikant samenwerkte, vertelt dat onwelgevallige uitkomsten werden geschrapt of bijgesteld, onder meer in Italië. Hij is sinds enkele jaren met PMI in een rechtszaak verwikkeld, het tabaksbedrijf noemde zijn beschuldigingen in 2020 een poging om geld los te krijgen.

Smokkelwaar uit eigen fabrieken

Volgens de douanestudie komt 85 procent van de sigaretten die aan de Franse fiscus ontsnappen gewoon uit de fabrieken van de grote producenten. Het gaat vooral om grensaankopen. Luxemburg speelt daarin een hoofdrol: 87 procent van de sigaretten die daar worden geleverd, wordt in het buitenland gerookt. Waren al die sigaretten voor binnenlandse consumptie, dan zouden alle Luxemburgers 5.515 sigaretten per jaar roken.

De tabaksfabrikant verdient altijd

Of een roker zijn sigaretten nu in eigen land koopt of in Luxemburg en ze daarna over de grens meeneemt, de fabrikant verdient er hoe dan ook aan. Omzet loopt de tabaksindustrie alleen mis bij namaaksigaretten en die vormen volgens de douane maar 0,8 procent van de markt. Toch legt de industrie in haar eigen rapporten juist de nadruk op namaak en criminele netwerken. Henry Abbink van het Smoke Free Partnership in Brussel wijst er op LinkedIn op dat de industrie namaak en legaal gekochte smokkelwaar in haar cijfers op één hoop gooit.

Smokkel via Algerije

Na beschuldigingen van de Europese Unie in 2000 dat PMI een wereldwijd smokkelsysteem had opgezet, betaalde het bedrijf 1,25 miljard dollar (zo’n 1,12 miljard euro tegen de toen geldende koers), waarna de EU haar onderzoeken staakte. Volgens Setrouk overspoelt PMI sinds 2013 de Algerijnse markt met sigaretten die naar Europa worden gesmokkeld. PMI ontkent dat. Wel werd Algerije in 2016 de grootste bron van smokkelsigaretten in Frankrijk, en volgens RTBF zitten enkele directeuren van Algerijnse fabrieken met een PMI-licentie inmiddels in voorarrest.

Wat dit betekent voor beleid

De waarschuwing van de tabaksindustrie dat hogere accijnzen vooral smokkelaars helpen, steunt grotendeels op onderzoek dat de industrie zelf laat uitvoeren en financiert. Het grootste lek zit echter in prijsverschillen binnen de EU. De voormalige Franse minister van Volksgezondheid, Frédéric Valletoux, stelt in de documentaire voor om leveringen aan Luxemburg te beperken tot wat de eigen bevolking rookt.

Abbink pleit op LinkedIn voor consequent hoge tabaksaccijnzen in alle lidstaten, ook in Luxemburg. Het is nog steeds onduidelijk of de EU-lidstaten op korte termijn tot een unaniem besluit komen voor herziening van de Tabaksaccijnsrichtlijn om dat te realiseren.

Lees ook:
EC baseert schatting illegale tabak op dubieus onderzoek
Tabaksbranche lobbyt met brandbrief tegen accijnsrichtlijn
Tabaksaccijns verlagen is geen panacee tegen smokkel