EC baseert schatting illegale tabak op dubieus onderzoek

Voor een schatting van de illegale tabaksmarkt baseert de Europese Commissie zich onder meer op door de tabaksindustrie gefinancierd onderzoek. Dat benadrukt expert Luk Joossens in reactie op een rapport van de Europese Rekenkamer. Hij mist verder een beoordeling van het Europese Track & Trace-systeem.

Door de webredactie

Schattingen van de Europese Commissie over de accijnsinkomsten die de EU-lidstaten mislopen door illegale tabak zijn gebaseerd op oncontroleerbare rapporten van Euromonitor en KPMG. Dat stelt Luk Joossens, expert op het gebied van illegale tabakshandel en adviseur van SmokeFree Partnership. Op LinkedIn reageerde Joossens op de recente publicatie van de Europese Rekenkamer over illegale sigarettenhandel in de EU, waarover we vrijdag al berichtten.

Het rapport van de Rekenkamer meldt dat DG TAXUD van de Europese Commissie, het departement dat over belastingen en douaneregels gaat, de misgelopen accijnsinkomsten in de EU schat op 13 miljard euro in 2023.

Cijfers van Euromonitor en KPMG

Op LinkedIn wijst Joossens erop dat die schattingen van DG TAXUD gebaseerd zijn op de rapporten over illegale tabakshandel van Euromonitor International en KPMG. De jaarlijkse KPMG-rapporten worden in opdracht van Philip Morris International (PMI) gemaakt. In 2019 kwam aan het licht dat ook Euromonitor geld van PMI ontving. Er zijn sterke aanwijzingen dat de KPMG-rapporten door PMI worden gemanipuleerd.

Een jaar geleden berekenden onafhankelijke Frans onderzoekers dat de parallelle markt van tabak in Frankrijk minder dan de helft zo groot was als door KPMG voorgesteld.

‘Schattingen zijn niet betrouwbaar’

Het bedrag van de misgelopen 13 miljard euro wordt niettemin door de Rekenkamer prominent genoemd en door media overgenomen. Maar Joossens schrijft: “Beide schattingen zijn niet betrouwbaar omdat de methodologie van de schattingen niet in detail kan worden geverifieerd door onafhankelijke waarnemers.”

Rekenkamer twijfelt ook

De Rekenkamer uit zelf ook twijfel over de schatting van de gemiste accijnsinkomsten. De financiële waakhond stelt dat een schatting van de illegale tabaksmarkt in principe kan helpen om passend beleid te bedenken. Maar de dienst laat daarop volgen: “Wij merken echter op dat er momenteel geen onafhankelijke en betrouwbare schatting is van de omvang, structuur en economische impact van de illegale tabaksmarkt in de EU, noch een uitgebreide beoordeling van de financiële impact ervan in termen van verloren belastinginkomsten.”

Niets over Track & Trace

Joossens verbaast zich er verder vooral over dat de Europese Rekenkamer helemaal niets zegt over het Track & Trace-systeem voor legale tabaksstromen dat de EU instelde om de illegale stromen sneller te ontdekken en tegen te werken. Joossens: “Werkt het systeem? We weten het niet en dit was geen echte zorg voor de Rekenkamer, die het Track & Trace-systeem niet heeft onderzocht.”

Mogelijke invloed industrie op volgsystemen

Bij de vorige herziening van de Europese Tabaksproductenrichtlijn in 2014 werd bepaald dat per mei 2019 lidstaten een Track & Trace-systeem moesten instellen om legale tabak van productie tot verkoop te kunnen volgen. De tabaksindustrie verzette zich er eerst tegen en probeerde vervolgens invloed uit te oefenen op de keuze van een systeem. Nederland ging voor de productie van de codes die op pakjes moeten staan in zee met een bedrijf dat de schijn van belangenverstrengeling tegen zich had.

Veel onduidelijk over Track & Trace

Ondertussen kwam de Wereldgezondheidsorganisatie met het WHO FCTC Protocol to Eliminate Illicit Trade in Tobacco Products. Daarin is vastgelegd dat per september 2023 alle partijen die het protocol ondertekenden een wereldwijd onafhankelijk Track & Trace-systeem ingevoerd moesten hebben. In februari 2024 bleek uit onderzoek van Joossens dat 67 landen het systeem nog niet hadden ingevoerd. Joossens constateerde veel onduidelijkheid over de door landen gebruikte systemen, hij telde er destijds 37 verschillende.

Ontbrekende harmonisatie

En nu nog steeds is er geen duidelijkheid over de gebruikte systemen en de effectiviteit ervan. De Rekenkamer constateert wel dat er een groot gebrek aan geharmoniseerde Europese regels is voor grondstoffen, productiemiddelen en toebehoren van tabaksproducten en aanverwante producten. Omdat landen verschillende regels hanteren voor de invoer van ruwe tabak, productiemachines, sigarettenpapier, sigarettenfilters, smaakstoffen en verpakkingsmaterialen is het lastig om illegale tabaksproductie te onderscheiden van legale productie.

Kernachtige samenvatting

Joossens kenschetst de conclusies van Rekenkamer dan ook kernachtig met: “We vatten samen: geen visie, geen duidelijke prioriteiten, geen betrouwbare schattingen, ongelijke samenwerking tussen lidstaten, geen meeteffect, geen evaluatie van belangrijke maatregelen, niet-transparante overeenkomsten met de tabaksindustrie, enzovoort.”

Blijf op de hoogte van het Europese tabaksbeleid: meld je aan voor de tweewekelijkse nieuwsbrief van TabakNee.