Sinds de invoering van het verkoopverbod van tabak in supermarkten is de bereikbaarheid van tabak in steden nauwelijks verminderd, zo blijkt uit onderzoek van de UvA. De onderzoekers stellen dat een vergunningstelsel nodig is om tabaksverkoop daadwerkelijk te verminderen.

Door de webredactie

Na invoering van het verbod op verkoop van tabak en aanverwante artikelen in supermarkten per 1 juli 2024, is in de naaste omgeving van supermarkten het aantal alternatieve verkooppunten van nicotineproducten afgenomen. Toch is slechts sprake van een bescheiden afname van het aantal supermarkten met een verkooppunt binnen loopafstand. Dat blijkt uit onderzoek van de afdeling Public & Occupational Health van de Universiteit van Amsterdam, gepubliceerd in Tobacco Control. De onderzoekers stellen daarbij dat invoering van een vergunningstelsel voor de verkoop van tabak nodig kan zijn om de toegankelijkheid van nicotineproducten te verminderen en een toename van het aantal tabaksspeciaalzaken te voorkomen.

Voor hun onderzoek bekeken de onderzoekers onder leiding van assistent-professor en hoofdonderzoeker Mirte Kuipers en hoogleraar Anton Kunst de situatie voor en na invoering van het supermarktverbod in drie steden: Zwolle, Haarlem en Amsterdam. Geconstateerd werd dat alle supermarkten in deze steden zich in maart/april 2025 aan het verkoopverbod hielden. In een straal van 200 meter rondom de supermarkten was het aantal alternatieve verkooppunten – voornamelijk kleine supermarkten en avondwinkels – met 30 procent afgenomen. Wel werd een toename in het aantal tabaksspeciaalzaken vastgesteld. De gemiddelde afstand tot een verkooppunt van tabak vanaf een supermarkt bleek met slechts 6 meter te zijn toegenomen.

Tabak nog even bereikbaar

Het onderzoek laat zien dat voor de beschikbaarheid van nicotineproducten de supermarktban, althans in steden, niet al te veel verschil maakt. In de naaste omgeving van supermarkten zijn sigaretten en andere nicotineproducten nog steeds binnen een paar passen te vinden. Ondertussen groeit het aantal tabaksspeciaalzaken en zijn formuleketens ondernemers van onder meer tankstations aan het waarschuwen dat ze moeten opschieten met het openen van aparte speciaalzaken om over een paar jaar nog steeds tabak te kunnen blijven verkopen.

De NVWA constateerde tussen juli en december 2024 ook dat de meeste grote supermarkten zich aan de verkoopban hielden (4 procent overtredingen). Maar kleine supermarkten (23 procent overtredingen) en avondwinkels (44 procent) hielden zich daar minder goed aan, wat de cijfers van het UvA-onderzoek nog iets had kunnen beïnvloeden als dat was meegewogen.

In TabakNee’s overzicht van nieuwe verkooppunten zijn tot nu toe in Zwolle drie nieuwe verkooppunten van tabak opgenomen, waarvan één van een supermarktondernemer. In Haarlem noteerden we zes nieuwe verkooppunten inclusief twee van supermarktondernemers. In Amsterdam kwamen er sinds 2021 19 nieuwe winkels bij, waarvan twee van supermarkten en drie in Centrum, het stadsdeel dat in het UvA-onderzoek buiten beschouwing bleef.

Harmen Krul: ‘Doel raakt uit zicht’

In een Tweeminutendebat over de Voortgang van het vape- en tabaksbeleid van 3 maart kwam de toename van het aantal tabaksspeciaalzaken ook weer even aan bod. CDA-Kamerlid Harmen Krul noemde in zijn inbreng dat met de aanstaande herziening van het stelsel voor nicotineverkoop – vanaf 2030 niet meer bij tankstations, na 2032 ook niet meer in gemakszaken – het aantal “nicotinespeciaalzaken ineens heel erg stijgt. […] Sterker nog, de signalen bereiken ons dat het toch echt met wel 100 of 200 procentpunten aan het stijgen is.

Kunnen we nou richting die stelselherziening niets doen om dat te voorkomen? Het zou namelijk zonde zijn als wij klaar zijn met die herziening en we er dan zo veel nicotinespeciaalzaken bij hebben gekregen dat het doel dat we ooit beoogden met de stelselherziening niet meer bereikt kan worden.”

In haar antwoord stelde minister Sophie Hermans (VWS, VVD) dat het belangrijk is in dit verband onderscheid te maken tussen speciaalzaken en verkooppunten. “Het aantal verkooppunten zien we daadwerkelijk drastisch naar beneden gaan de komende jaren. Zo zie ik die verhouding tot het beleid”, zei Hermans. Ze beloofde er in een latere brief dieper op in te gaan, maar echoot met deze woorden eerder geluid vanuit de regering dat enkele honderden nieuwe tabakswinkels in relatie moeten worden gezien met een reductie van zesduizend verkooppunten bij supermarkten en straks nog eens enkele duizenden bij tankstations en gemakszaken.

Gemeenten vragen om vergunningstelsel

Maar net als bij prevalentiecijfers geven totaalcijfers voor het land als geheel een vertekend beeld. Het UvA-onderzoek toont aan dat in steden de bereikbaarheid van nicotineproducten nauwelijks afneemt. En dat is natuurlijk ook waar de meeste rokers zich bevinden. Het is daarom ook dat gemeenten al langer vragen om mogelijkheden waarmee ze de vestiging van nieuwe tabakszaken kunnen beperken. De Haagse gemeenteraad vroeg het college van B en W te onderzoeken hoe aparte tabakszaken bij tankstations kunnen worden tegengehouden. Wethouders van Amsterdam, Utrecht en Rotterdam riepen begin 2025 in Trouw ook al op tot een vergunningstelsel voor tabaksverkoop, waar CDA’er Krul vervolgens de handen voor op elkaar kreeg in de Tweede Kamer.

Het is van cruciaal belang zo’n vergunningstelsel nu al aan te kondigen, om duidelijk te maken dat investeringen in nieuwe tabakszaken mogelijk slechts beperkt rendement zullen opleveren. Ierland laat zien dat tegenwerpingen met verwijzingen naar complexiteit en kosten van zo’n stelsel niet erg steekhoudend zijn. Op 2 februari werd daar een vergunningstelsel voor verkoop van tabak en andere nicotineproducten van kracht, waarvoor de retailers elk jaar 1.000 euro (tabak) en/of 800 euro (andere nicotineproducten) betalen. Bij de aankondiging van de wet een jaar eerder zei de Ierse minister van Volksgezondheid Stephen Donnelly dat hij hoopte dat alleen dat jaarlijkse bedrag winkeliers ervan zal weerhouden om voor tabaksverkoop te kiezen. Wellicht een idee voor minister Hermans om haar Ierse collega eens hierover te consulteren.

Vorige week bleek in het kader van de campagne Artsen Slaan Alarm dat bijna 40 procent van de minderjarigen die vapen of roken hun rookwaren bij tabakswinkels kopen. Teken de brandbrief waarin ook hierom wordt opgeroepen tot invoering van een vergunningstelsel.