OPINIE
Als fellow van de School for Moral Ambition schreef Eline Goethals een rapport over de communicatie rond het eindspel tabak. In een persoonlijk opiniestuk bespreekt zij haar verwondering over een industrie die miljoenen de dood injaagt terwijl de winsten naar de aandeelhouders vloeien.

Door Eline Goethals

‘Waarom staan we dit in godsnaam toe?’ Dat was de vraag die ik mezelf continu stelde tijdens mijn Tobacco Control fellowship aan The School for Moral Ambition. Als nietsvermoedende reclamemaker op zoek naar meer positieve impact (in plaats van betaald worden om campagnes te bedenken die kant-en-klaar lasagnes of auto’s doen verkopen), werd ik ondergedompeld in de wereld van de tabaksindustrie en het tabaksbeleid dat hen tracht in te perken.

Eén industrie, in essentie vier grote bedrijven, verkoopt producten waarvan we weten dat de helft van wie ze gebruikt er sowieso aan dood zal gaan. Probeer vandaag de dag maar eens zo’n product op de markt te brengen. Er vallen niet alleen tabaksdoden, maar voor elke tabaksdode zijn er twintig mensen met een ziekte veroorzaakt door het roken. Van long- en ademhalingsproblemen tot vruchtbaarheidsproblemen en staar, een lange lijst ziekten wordt veroorzaakt door nicotine en tabak. Tot op vandaag ontdekt men dat aandoeningen die eerst onverklaarbaar leken, toch te linken zijn aan roken of passief meeroken. Je hoeft niet eens zelf gerookt te hebben om ziek te worden.

Dit probleem treft ons allemaal

En toch dacht ik, toen ik aan mijn carrièreswitch begon, dat roken niet echt zó’n groot probleem was. Dat we allemaal wel wisten dat het slecht was en dat dit een stervende industrie was. Ik kon er niet verder naast zitten. Pas na het doorploeteren van lijvige documenten vol medisch en academisch jargon begon ik in te zien hoe diep deze problematiek zit – hoe manipulatief de industrie is op alle fronten, en hoe graag ze zien dat wij de andere kant opkijken. Ze hebben niets liever dan dat we denken dat dit al opgelost is.

Vandaag zie ik in dat het tabaksprobleem ons allemaal aangaat. Hoe wij als maatschappij omgaan met de tabaksindustrie is exemplarisch voor hoe we ons organiseren en voor elkaar zorgen. We laten toe dat een handjevol aandeelhouders ons in gigantische aantallen verslaafd maakt, ziek maakt en vermoordt. We vinden het zelfs mensen hun eigen probleem wanneer ze ziek worden. En ja, ‘eigen keuze’ klinkt aanlokkelijk als argument. Maar de meeste rokers raakten verslaafd voor hun achttiende, voor ze überhaupt een volwaardige keuze konden maken. Verslaving is geen zwakte, het is het verdienmodel.

Elke burger betaalt mee

Toch dragen we als maatschappij, elke burger, alle kosten. De aandeelhouders krijgen de winsten, wij – jij en ik – alle kosten en risico’s. In België alleen al komen de totale kosten neer op minstens 1.400 euro per hoofd van de bevolking die rechtstreeks naar tabakszieken en -doden gaan (gebaseerd op gegevens van onderzoek uit 2017). Geld dat we anders in de zorgwachtlijsten of in betaalbare woningen zouden kunnen investeren.

De tabaksindustrie kost ons alleen maar. De accijnzen die de overheid heft op tabaksproducten zijn een kortetermijngewin – een zoethoudertje, want ze zijn niets vergeleken met de totale kosten in de gezondheidszorg. En bovendien worden de accijnzen door de rokers zelf betaald, niet door de industrie. Juist dit systeem, waar machtige bedrijven kunnen doen wat ze willen met onze gezondheid én nog te vaak door politici aan beleidstafels worden uitgenodigd, legt bloot wat er mis is met ons economisch model. We beschermen geen burgers. We beschermen bedrijfsbelangen.

Economisch model

De tabaksindustrie is geen uitzondering, maar een blauwdruk. Andere industrieën, zoals alcohol, ultrabewerkte voeding of zuivel, kopiëren de technieken en huren regelmatig dezelfde advocaten of consultants in. Alles om winst te laten groeien, ongeacht de schade aan de gezondheid van mens en planeet. Wie de tabaksindustrie begrijpt, begrijpt hoe deze economie werkt.

We hebben een verslavingsindustrie veel te veel macht gegeven. We hebben hen geloofd, ook al hebben ze honderden keren aangetoond dit geloof niet waardig te zijn. Het is tijd om dit stop te zetten. Dit is geen utopie, de tools bestaan om gradueel hun macht volledig af te bouwen. Alleen de politieke wil ontbreekt.

Eind aan een businessmodel

We noemen dit het ‘eindspel tabak’. Niet alleen het einde van de sigaret, maar het einde van het systematisch verslaafd maken van mensen als businessmodel. De industrie pakt graag uit met het verhaal dat zij aan de juiste kant van de geschiedenis staat door ook “een uitfasering van de sigaret” te willen. Dat doen ze enkel en alleen omdat ze met hun vapes, verhitte tabak en nicotinezakjes een nog efficiëntere manier hebben gevonden om tieners en kinderen verslaafd te maken. Niet omdat ze inzitten over de volksgezondheid. Ook dit is geen aanname maar een feit, gestaafd door gelekte interne documenten.

We moeten veel meer praten over het einde van de tabaksindustrie. We moeten stoppen met doen alsof dit normaal is. Wat we een handjevol rijke aandeelhouders laten doen – miljarden mensen verslaafd maken, ziek maken, laten sterven – is geen randverschijnsel van ons economisch systeem. Het ís ons economisch systeem, in zijn meest naakte vorm. Als we dit niet kunnen stoppen, wat kunnen we dan wel?

Taal activeert

In samenwerking met Action on Smoking and Health, Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health en The School for Moral Ambition schreef ik een rapport, dat TabakNee gisteren besprak, dat het probleem schetst én ingaat op hoe we meer politieke en publieke wil kunnen aanwakkeren. Want taal normaliseert, maar taal activeert ook. De woorden die we kiezen over tabak bepalen mee wanneer dit stopt. Lees, doe inspiratie op, stuur het door. Want dit kunnen we toch simpelweg niet toestaan?

Lees het volledige rapport op ash.org.