De Loden Last 2026 is voor werkgeversvereniging VNO-NCW, die vorig jaar probeerde bij het ministerie van VWS een opening te forceren voor de tabakssector. VWS hield de deur gesloten en moet dat zodra het over tabak gaat ook voor VNO-NCW doen.

Door Bas van Lier

Bepalen wie van de genomineerden dit jaar de Loden Last moest krijgen, was niet moeilijk: werkgeversvereniging VNO-NCW heeft zich vorige zomer in een kennismakingsgesprek met toenmalig demissionair staatssecretaris Judith Tielen (VWS, VVD) overduidelijk laten kennen als lobbyclub voor de tabaksindustrie. Op 19 augustus 2025 vroeg VNO-NCW de staatssecretaris blijkens een op de transparantiepagina van de overheid vrijgegeven notitie “om in overweging te nemen meer vrijheid te hanteren ten opzichte van het FCTC-artikel 5.3 in de omgang met de tabaksindustrie.”

De Loden Last is een jaarlijkse onderscheiding van TabakNee voor een persoon of organisatie buiten de tabaksindustrie die in belangrijke mate medeverantwoordelijkheid draagt voor de 20.000 tabaksdoden die jaarlijks vallen. Het gaat dan om mensen of organisaties die door hun handelen de tabaksindustrie ondersteunen en normaliseren.

Artikel 5.3 cruciaal in tabaksbeleid

Artikel 5.3 van het Kaderverdrag inzake tabaksontmoediging (FCTC) van de Wereldgezondheidsorganisatie is de internationale basis en daarmee cruciaal voor een onafhankelijk tabaksbeleid. Het artikel stelt dat overheden bij het vaststellen van tabaksbeleid maatregelen nemen “om dit beleid te beschermen tegen commerciële en andere gevestigde belangen van de tabaksindustrie.”

Nederland loopt, sinds Rookpreventie Jeugd in 2014 daarover een rechtszaak tegen de Staat begon, voorop met de implementatie van dit verdragsartikel. Toenmalig staatssecretaris Martin van Rijn (VWS, PvdA) stelde voor alle overheidslagen in Nederland een document op ter Verduidelijking van de invulling van artikel 5.3. Sinds 2015 worden alle contacten met de complete tabaksketen en vertegenwoordigers van de industrie – inclusief alle pogingen daartoe – op een aparte pagina van de rijksoverheid gepubliceerd.

Discussie over tabaksspeciaalzaken

Dat VNO-NCW nu vroeg om versoepeling van de toepassing van deze regels, laat zien hoezeer de werkgeversclub lobbyt uit naam van de tabaksindustrie. Zelfs als de ondernemersvereniging ‘alleen’ zou hebben gevraagd om soepeler om te gaan met artikel 5.3 in de omgang met de branchevereniging van tabaks- en gemakswinkels NSO Retail, dan laat VNO-NCW zich kennen als pleitbezorger van de tabaksindustrie.

In 2025 speelde de discussie over het vervroegen van de alleenverkoop van tabak en aanverwante artikelen in tabaksspeciaalzaken van 2032 naar 2028. De Tweede Kamer had in januari een motie van de (toenmalige) Kamerleden Daniëlle Jansen (NSC), Elke Slagt-Tichelman (GL-PvdA) en Harmen Krul (CDA) daartoe aangenomen. Nadat twee onderzoeken hierover waren uitgevoerd, was het aan Tielen om een beslissing te nemen over de uitvoering van de motie. Het laat zich raden dat VNO-NCW namens de tabakswinkeliers heeft geprobeerd daar invloed op uit te oefenen. En hoezeer NSO Retail beweert niet namens de tabaksindustrie te spreken (zie onder meer een brief van 19 november 2025 op de transparantiepagina), de verwevenheid van deze organisatie met de tabaksindustrie heeft TabakNee lang geleden al aangetoond.

Preventieakkoord gecorrumpeerd

Dat VNO-NCW de stem van de tabaksindustrie vertegenwoordigt, is op zichzelf geen nieuws. In zijn tijd als voorzitter van de werkgeversvereniging was Niek Jan van Kesteren, die later CDA-senator werd, een van de invloedrijkste tabakslobbyisten van het land. VNO-NCW bedacht het Nationaal Preventieakkoord, maar toonde zich verbolgen over het feit dat de tabaksindustrie niet mee mocht praten over de afspraken daarin. Onder het hoofdstuk tabaksontmoediging zette VNO-NCW daarom geen handtekening. Maar in 2020 bleek na onderzoek van The Investigative Desk dat VNO-NCW via de VVD in de Tweede Kamer verschillende maatregelen wist af te zwakken of helemaal te schrappen.

Uiteindelijk is het Preventieakkoord op alle fronten op niets uitgelopen, precies wat was te verwachten van een zelfreguleringsaanpak. Toch probeert VNO-NCW met een Expertcommissie Leefstijlpreventie dat mislukte akkoord, waarvan de looptijd in 2025 afliep, een vervolg te geven. Bij een bijeenkomst vorig jaar mocht ook Jan Hein Sträter, directeur van de branchevereniging van de tabaksindustrie VSK, aanschuiven.

Lobby voor tabaksindustrie moet stoppen

Keer op keer laat VNO-NCW zien dat zij probeert de tabaksindustrie te normaliseren en in het politieke circuit probeert voor deze dodelijke industrie te lobbyen. De werkgeversorganisatie tornt daarbij aan de toepassing van FCTC-artikel 5.3 en het is zonneklaar dat VNO-NCW zelf van elk contact met de overheid moet worden uitgesloten zodra het tabaksbeleid aan de orde komt. Nog beter is het als deze organisatie zelf de loden last van medeverantwoordelijkheid voor 20.000 tabaksdoden per jaar van zich afschudt en haar lobbywerk voor de nicotine-industrie volledig staakt. Een mooie taak voor Coen van Oostrom, die in mei aantreedt als nieuwe voorzitter van VNO-NCW en die volgens de aankondiging van zijn nieuwe functie “ondernemers-DNA combineert met een grote maatschappelijke betrokkenheid.” Dat verenigt zich slecht met lobbyen voor een bedrijfstak die honderdduizenden ziek maakt en 20.000 mensen per jaar de dood injaagt, lijkt ons.