De productie van Virginia-tabak in Zimbabwe veroorzaakt grote ecologische schade omdat er enorme delen van een uniek oerwoud voor worden gekapt. Wurgcontracten weerhouden boeren van het overstappen naar minder schadelijke gewassen of productiemethoden. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van de Universiteit van Bath.

Door de webredactie

Zimbabwe is een van de grootste producenten van flue-cured Virginia-tabak (FCV), tabak die met houtskool wordt gedroogd en wereldwijd wordt gebruikt in sigaretten en andere tabaksproducten. De houtkap van 60.000 hectare per jaar in een uniek tropisch oerwoud zorgt er voor enorme milieuschade, terwijl tabaksboeren via wurgcontracten worden gedwongen om door te gaan met de tabaksteelt. Dat is de conclusie van nieuw onderzoek van de Tobacco Control Research Group (TCRG) van de Universiteit van Bath, gepubliceerd in Tobacco Control.

Voor flue-cured tabak hangen tabaksboeren de geoogste bladeren in een droogschuur die enkele dagen met houtskool wordt verwarmd. Hierbij worden de luchtcirculatie, temperatuur en vochtigheidsgraad gecontroleerd. Het proces zorgt ervoor dat de tabak een lagere pH-waarde krijgt, waardoor de rook beter inhaleerbaar wordt. Het levert verder bladeren op met een hoog suikergehalte en een laag nicotinegehalte, eigenschappen die gewild zijn bij de tabaksindustrie.

“Grote tabaksbedrijven verspreiden glossy brochures die een zogenaamd duurzame productie tonen”, stelt Rosemary Hiscock, researcher aan de faculteit gezondheidszorg van de Universiteit van Bath en hoofdonderzoeker van de studie op de website van de universiteit. Maar de praktijk is geheel anders. Het op deze manier drogen van Virginia-tabak heeft grote negatieve gevolgen en richt veel schade aan.

Vernietiging van uniek oerwoud

Maar liefst 90 procent van Afrika’s tabak wordt geteeld in de omgeving van het Miombo-oerwoud, het grootste droge tropische oerwoud ter wereld, met een bijzonder rijk ecosysteem dat het noordoosten van Zimbabwe omvat en ook delen van zes andere landen. Enorme gebieden van het Miombo-oerwoud worden elk jaar gekapt om het droogproces van brandstof te voorzien. In Zimbabwe gaat het jaarlijks om maar liefst 60.000 hectaren die worden gekapt, aldus de studie. De productiemethode veroorzaakt ontbossing en draagt bij aan klimaatverandering.

Boeren in wurggreep

Daar blijft het niet bij. De veelal kleine boeren kunnen deze tabak alleen produceren – waarbij ook sprake is van kinderarbeid – door contracten af ​​te sluiten met tabaksinkoopbedrijven. Deze bedrijven verstrekken leningen waarmee deze boeren “de landbouwchemicaliën kunnen kopen die nodig zijn voor de FCV-productie, maar het contract bepaalt ook dat ze alleen tabak mogen verkopen aan het bedrijf waarmee ze de overeenkomst hebben gesloten. Het bedrijf bepaalt de prijzen, omdat er geen concurrentie is”, vertelt Hiscock. “Ze betalen boeren genoeg om hen ervan te weerhouden over te stappen op andere gewassen, maar te weinig om hen in staat te stellen de Miombo-bossen te beschermen of zelfs maar succesvol vervangende zaailingen te telen.”

Flue-curing is dodelijkste uitvinding

Ook de gevolgen voor de gezondheid zijn desastreus. De Amerikaanse historicus Robert Proctor schreef in Golden Holocaust, zijn standaardwerk over de geschiedenis van de tabaks-epidemie, dat in de 19e eeuw door de ontdekking van flue-curing tabak inhaleerbaar werd, in tegenstelling tot onbewerkte tabak in sigaren en pijptabak. Rond 1920 werden sigaretten van FCV-tabak op grotere schaal door de tabaksindustrie geïntroduceerd en populair gemaakt. Volgens Proctor is flue-curing waarschijnlijk de dodelijkste uitvinding in de geschiedenis van de moderne productie. Hij schrijft: “Buskruit en nucleaire wapens hebben aanzienlijk minder mensen gedood.”

Productie in landen met minder streng toezicht

Voor Zimbabwe is FCV een belangrijke sector. Maar liefst 99,95 procent van de export van tabaksbladeren, bestaat uit flue-cured Virginia-tabak. De waarde van de uitvoer bedraagt zo’n 1 miljard dollar, ofwel ruim 2 procent van het Zimbabwaanse nationale bruto-inkomen. “Tabaksbedrijven in landen als de VS en China besteden het drogen van tabak steeds vaker uit aan lage- en middeninkomenslanden zoals Zimbabwe, waar minder streng toezicht is, waardoor ze in feite ontbossing uitbesteden”, stelt co-auteur van de studie Michael Bloomfield van het Centre of Development Studies.

In het WHO-Kaderverdrag inzake tabaksontmoediging (FCTC) wordt in de artikelen 17 en 18 gepleit voor de bevordering van ‘economisch haalbare alternatieven’ voor tabakstelers en voor milieubescherming. Bloomfield benadrukt dat er wereldwijde steun nodig is voor het ontwikkelen van alternatieve gewassen en markten. “Een stabiele markt voor andere gewassen zou boeren helpen het risico te nemen om over te schakelen op andere producten”, zegt hij. Ook zouden herbebossingsinspanningen zich niet moeten richten op het ondersteunen van “de voortzetting van de productie van tabaksproducten, die een op de twee langdurige gebruikers de dood in jagen.”

Bewustwording van rokers

De onderzoekers vinden dat er actie moet worden ondernomen om de vraag naar deze tabak te verminderen, waarbij ze verwijzen naar artikelen 9 and 10 van het FCTC over informatieverstrekking over giftige bestanddelen in tabaksproducten en de emissies. Rokers moeten worden aangesproken. “Mensen die tabaksproducten gebruiken, moeten worden geïnformeerd over de verschillende tabaksbladeren en de gevolgen van de productiemethoden waarmee de producten die ze kopen worden vervaardigd, en de schade die ze aan het milieu toebrengen”, zegt Hiscock.

Regeringen en gezondheidsorganisaties moeten maatregelen nemen om het gebruik van dit soort tabak te ontmoedigen, zoals er ook beperkingen gelden voor ingrediënten van tabaksproducten zoals smaaktoevoegingen, aldus de studie. 

Tobacco Supply Chain Database

De Tobacco Control Research Group doet al langer onderzoek naar de toeleveringsketen van de tabaksindustrie en publiceert de resultaten daarvan in de Tobacco Supply Chain Database. De groep maakte in 2024 ook de prijswinnende documentaire Tobacco Slave, over de uitbuiting van tabaksboeren in Malawi en de relatie tussen de huidige tabaksteelt en de schadelijke koloniale praktijken in het verleden.