Het kabinet wil tabaksreclame in tabaksspeciaalzaken, waar nu nog een uitzondering geldt, gaan beperken. Dat schrijft minister Sophie Hermans van VWS in een brief aan de Tweede Kamer. Zowel NVWA als Trimbos-instituut adviseren om de uitzondering op het uitstal- en reclameverbod op te heffen.

Door de webredactie

Het kabinet gaat het reclameverbod voor tabaksproducten aanscherpen, zodat ook reclame in tabaksspeciaalzaken wordt beperkt. Een afstandscriterium tot scholen voor tabakszaken gaat het kabinet niet instellen. Dat valt op te maken uit een Verzamelbrief tabaksontmoedigingsbeleid die minister Sophie Hermans (VWS, VVD) naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Bij de brief voegde zij ook een Factsheet Ontwikkelingen Speciaalzaken van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en een Notitie tabaksspeciaalzaken van het Trimbos-instituut.

Uit de twee documenten komt naar voren hoe tabaksspeciaalzaken met hulp van tabaksfabrikanten worden volgehangen met reclame-uitingen naast wandvullende uitstallingen van tabaksproducten en alternatieve nicotineproducten. De notitie van het Trimbos-instituut laat op basis van internationaal onderzoek zien dat de reclame en uitstallingen hun effect niet missen. Mensen krijgen meer zin in rookwaren, gaan meer roken door het zien van reclame en doen impulsaankopen.

Straks zien meer mensen tabaksreclame

Zowel NVWA als Trimbos concluderen dat wanneer vanaf 2032 tabak en aanverwante producten alleen nog door tabaksspeciaalzaken worden verkocht, meer mensen dan nu nog het geval is zullen worden blootgesteld aan tabaksreclame in die winkels. Het Trimbos-instituut schrijft: “Op de langere termijn zou een uitstal- en reclameverbod voor speciaalzaken kunnen bijdragen aan afname van het aantal mensen dat rookt of een e-sigaret gebruikt. Zo’n verbod zou voorkomen dat kopers van tabaks- en nicotineproducten na 2032 worden blootgesteld aan een omgeving die roken stimuleert.”

Nu 670 tabaksspeciaalzaken

De Factsheet van de NVWA meldt dat tussen 2021 en april 2026 het aantal bij de dienst geregistreerde tabaksspeciaalzaken van 511 is gegroeid naar 669. Minister Hermans blijft daarom bij de prognose dat het aantal tabaksspeciaalzaken vanaf 2032 op zo’n 1.500 winkels uit zal komen. Ten opzichte van de circa 10.000 verkooppunten die Nederland in 2023 telde, toen supermarkten nog tabak verkochten, is dat zo’n vermindering dat nadere regelgeving niet nodig wordt geacht.

Steun PMI aan tabakszaken onderzocht

Maar reclamebeperkingen komen er dus waarschijnlijk wel. De NVWA onderzocht de hulp die een tabaksfabrikant aan winkeliers geeft bij de inrichting van tabaksspeciaalzaken volgens een vast concept. De tabaksfabrikant wordt niet met naam genoemd, maar het is duidelijk dat het om Philip Morris (PMI) gaat. Die tabaksfabrikant helpt ondernemers nieuwe tabakspeciaalzaken (geschreven met één s) op te zetten of bestaande zaken om te bouwen. De inrichting, raam- en gevelbekleding zijn daarbij steeds hetzelfde.

Vier overeenkomsten geanalyseerd

De NVWA onderzocht specifiek vier speciaalzaken waarvan de verbouwing was gefinancierd door PMI. “Uit het onderzoek bleek dat de tabaksfabrikant en de detaillist een verdeelsleutel hebben opgesteld voor de verbouwings- en inrichtingskosten”, schrijft de NVWA. “In alle vier gevallen zijn er ook afspraken gemaakt over de terbeschikkingstelling en plaatsing van materiaal zoals meubels, balie, achterwand en kasten, tv-schermen en reclamematerialen.”

PMI steunde in vijf jaar 100 tabakszaken

De NVWA kon vaststellen dat tussen 2021 en 2025 deze aanpak van PMI bij 100 nieuwe of bestaande winkels is toegepast. De bedragen die daarmee gemoeid zijn liepen uiteen van “een paar duizend tot zo’n 100.000 euro”. Op deze manier bepaalt de tabaksfabrikant hoe de tabaksproducten en alternatieven van de eigen merken worden gepresenteerd. Met posters, videoschermen, lichtbakken, logo’s op het schap, displays en folders wordt reclame gemaakt voor de producten van de fabrikant. Vaak worden in de winkels ook promotiemedewerkers ingezet, met name om ‘uitleg’ te geven over de verhitte-tabaksproducten van de fabrikant.

Nu geen overtreding

De NVWA ziet daarbij op dit moment geen overtreding van de Tabaks- en rookwarenwet, maar waarschuwt wel voor de blootstelling aan die reclame als in 2032 de tabaksverkoop alleen nog in tabaksspeciaalzaken mag. De dienst schrijft; “Vooruitkijkend naar het beoogde beleid om vanaf 2032 verkoop van rookwaren uitsluitend in speciaalzaken toe te staan (en vapes mogelijk eerder), betekent voorgaande dat alle kopers van rookwaren bij aankoop altijd blootgesteld worden aan reclamecampagnes. Dit geldt voor alle rokers en vapers waaronder ook jongvolwassen en personen die incidenteel roken of vapen.”

Reclame kan impulsaankopen stimuleren

Ook het Trimbos-instituut constateert dat de tabaksindustrie veel invloed heeft op de manier waarop tabaks- en nicotineproducten in speciaalzaken worden gepresenteerd. Het instituut merkt op dat vanaf 2032 iedereen die deze producten wil kopen naar een tabaksspeciaalzaak moet en daar met de reclame wordt geconfronteerd. Dat kan impulsaankopen stimuleren en rokers die willen stoppen verleiden om over te stappen op e-sigaretten of verhitte tabak, in plaats van volledig te stoppen.

Speciaalzaak als ‘betrouwbaar stopadviseur’

De invloed van de tabaksindustrie op de tabaksdetailhandel zal vanaf 2032 alleen maar groter worden, stelt het instituut. Als de uitzondering op het reclame- en uitstalverbod voor de speciaalzaken blijft bestaan kan de industrie daar haar producten blijven promoten en ook effectiever nieuwe producten op de Nederlandse markt brengen.

De tabaksindustrie kan bovendien doorgaan om de tabakszaken als betrouwbaar verkooppunt in de markt te zetten, waar rokers voor ‘stopadvies’ heen zouden kunnen gaan. Alleen gaat het dan niet om het volledig stoppen met roken, maar om overstappen naar een vermeend ‘minder schadelijk’ alternatief.

Patentaanvraag voor CO-meter

Dat Philip Morris dat voor ogen heeft, blijkt onder meer uit een patentaanvraag voor een opstelling in winkels om koolmonoxide (CO) in de adem van rokers te vergelijken met de adem van dezelfde persoon die enige tijd verhitte tabak als alternatief heeft gebruikt. Dat er minder CO wordt gemeten moet dan de indruk geven dat het alternatief minder ongezond zou zijn. Onvermeld blijft dat uit verhitte tabak ook schadelijke en kankerverwekkende stoffen vrijkomen.

‘Hef uitzondering op, ook voor accessoires’

Concluderend adviseert het Trimbos-instituut om het uitstal- en reclameverbod ook voor tabaksspeciaalzaken van toepassing te verklaren. Daarnaast zouden de verboden ook moeten gaan gelden voor tabaksaccessoires. Verder beveelt het instituut aan dat aan promotiecontracten van de tabaksindustrie met de detailhandel en aan verkoopbonussen een einde wordt gemaakt.

Lees meer in ons Dossier Verkooppunten