SEO Economisch Onderzoek schat in dat het tabaksverbod voor supermarkten in de eerste maanden al tot 23.000 minder rokers heeft geleid. Of de werkelijkheid ook zo rooskleurig is blijft de vraag. Zonder vergunningstelsel voor tabakszaken is er weinig controle op de tabaksverkoop.

Door de webredactie

Het verbod op tabaksverkoop voor supermarkten en horeca heeft in de eerste maanden nadat het is ingegaan naar schatting geleid tot 23.000 minder rokers. Dat is de conclusie van SEO Economisch Onderzoek naar het effect van het supermarktverbod, dat op 1 juli 2024 is ingegaan. Het effect bleek het grootst bij mensen die door de maatregel niet langer binnen 250 meter van een tabaksverkooppunt wonen. De kans dat die mensen roken nam met 6 procent af.

Het onderzoek is deel van een bredere evaluatie van het verkoopverbod, dat SEO uitvoert met steun van KWF Kankerbestrijding. Na ingaan van het supermarktverbod halveerde het aantal Nederlanders dat binnen 250 meter van een tabaksverkooppunt woont, vooral in kwetsbare wijken. Op grond daarvan concludeert SEO dat het verkoopverbod van tabak in supermarkten bijdraagt aan het verkleinen van sociaaleconomische gezondheidsverschillen. Of door het verbod minder jongeren zijn begonnen met roken was in dit onderzoek nog niet vast te stellen.

Drang om tabak te kopen blijft

Onderzoekers van de Universiteit Maastricht bekeken ondertussen hoe mensen reageerden op het verkoopverbod. Daarbij werd onder meer gekeken naar impulsaankopen van tabak door rokers. De enquête onder rokers wees uit dat er geen verschil was in zulke niet-voorgenomen aankopen voor en na het supermarktverbod.

Er was ook geen verschil in de drang om tabak te kopen, de intentie om te stoppen of een daadwerkelijke stoppoging in het afgelopen jaar te doen. Maar het verbod lijkt wel effect te hebben gehad op mensen die wel een stoppoging deden. Voor het verbod was 5 procent van die stoppogingen succesvol, erna 8 procent.

Kanttekeningen bij het onderzoek

Bij dit op het eerste gezicht positieve nieuws, zijn wel enkele kanttekeningen te plaatsen. Het SEO-onderzoek is gebaseerd op informatie over de locatie van tabaksverkooppunten van Locatus en over rookgedrag volgens de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen in de jaren 2020, 2022 en 2024. De gegevens in die laatste Gezondheidsmonitor komen uit enquêtes gehouden in het najaar van 2024, slechts een paar maanden na het ingaan van het supermarktverbod. De uitkomst van 23.000 minder rokers is een schatting op basis van gecombineerde gegevens uit deze twee bronnen.

Overtredingen supermarktverbod

Bij die berekening is ervan uitgegaan dat alle verkooppunten zich aan de regels houden. Maar de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit constateerde tussen 1 juli en 31 december 2024 dat 23 procent van de kleine supermarkten en 44 procent van de avondwinkels zich niet aan het tabaksverbod hield. Bij controles tussen juli 2024 en juli 2025 werden bij 90 van 212 gecontroleerde supermarkten en avondwinkels illegale smaakjesvapes gevonden. Dat is een overtredingspercentage van 43 procent, niet alleen van dat smaakjesverbod, maar dus ook van het verbod überhaupt rookwaren te verkopen.

Afgelopen week trof een lokale opsporingsdienst in Den Haag bij een supermarkt in de wijk Rustenburg-Oostbroek 102.800 illegale sigaretten aan. Bij de supermarkt waren eerder ook al illegale sigaretten gevonden. Met andere woorden, je kunt er niet simpelweg van uitgaan dat met het supermarktverbod nabije verkooppunten van tabak ook echt zijn verdwenen. Recent onderzoek van de Universiteit van Amsterdam concludeerde dat de bereikbaarheid van tabak in steden nauwelijks is afgenomen.

Geen duidelijkheid over aantal tabakszaken

Belangrijker nog is dat er veel onduidelijkheid is over het werkelijke aantal actieve, legale tabaksverkooppunten. Er is immers nog steeds geen verplichte registratie van tabakszaken die daar definitief inzicht in geeft. Lopend onderzoek van The Investigative Desk naar verkooppunten laat zien dat het aantal verkooppunten dat erbij komt wordt onderschat. Hoofdredacteur Marcel Metze vertelde vorige week tijdens een webinar rond de presentatie van het SEO-rapport dat bij een fysieke telling in januari 2026 in vier grote stadswijken 11 procent meer verkooppunten werden geteld dan Locatus vermeldt. Hij waarschuwde ook voor onderschatting van het aantal nieuwe tabaksspeciaalzaken dat nog geopend zal worden voordat in 2032 de verkoop van nicotineproducten tot die zaken beperkt wordt. Hij pleitte daarom voor snelle invoering van een vergunningstelsel voor tabaksverkoop, zoals al veel langer door Rookpreventie Jeugd wordt bepleit en recent ook door Artsen Slaan Alarm. Op 14 april bieden de artsen hun brandbrief, met daarin de oproep tot zo’n vergunningstelsel aan de Tweede Kamer aan.

Onderzoek in het kader van de campagne Artsen Slaan Alarm vond dat bijna 40 procent van de minderjarigen die vapen of roken hun rookwaren bij tabakswinkels kopen. Teken de brandbrief waarin wordt opgeroepen tot invoering van een vergunningstelsel voor tabaksverkoop.