Experts waarschuwen voor de misleidende lobby van de tabaksindustrie, die beweert dat Zweden minder roken dankzij snus en nicotinezakjes. In werkelijkheid zijn de lagere rookcijfers te danken aan een consequent tabaksontmoedigingsbeleid. Nicotinegebruik onder jongeren neemt echter enorm toe.

Door de webredactie

De tabaksindustrie misleidt het publiek met valse claims over het succes van het ‘Zweedse Model.’ De branche beweert dat de Zweden erin zijn geslaagd de cijfers voor roken naar beneden te krijgen omdat mensen snus en nicotinezakjes konden gebruiken. In werkelijkheid leidde het langjarige stevige tabaksontmoedigingsbeleid er in Zweden toe dat minder mensen roken. Dat stelden experts uit Europese landen en Kenia tijdens het webinar ‘Sweden: Setting it Straight’ van Smoke Free Partnership eerder deze week.

Zweden slaagde erin om de rookcijfers flink naar beneden te krijgen. Dat is gelukt door een al in de jaren 1960 begonnen samenhangend tabaksontmoedigingsbeleid, inclusief beperking van de beschikbaarheid, het terugdringen van de sociale acceptatie via rookvrije scholen, restaurants, bushaltes en andere buitenruimtes, reclameverboden en belastingen. “Hogere accijnzen vormen de beste maatregel”, stelde Lisa Lennartsdotter Ermann, expert bij de Zweedse Kankerstichting, tijdens het webinar. Bovendien heeft Zweden een nationaal rookstopprogramma voor de bevolking. Momenteel rookt 11 procent van de Zweden, waarbij 5 procent dagelijks rookt. Van de jongeren rookt 19 procent.

Misleiding door de tabaksbranche

De tabaksindustrie, frontorganisaties en sommige politici misbruiken dit succes in het terugdringen van de prevalentie echter en spreken van het ‘Zweedse Model’, ook wel de ‘Zweedse Ervaring’ of het ‘Zweedse Voorbeeld’ genoemd. De sector beweert dat het tabaksgebruik in Zweden is afgenomen omdat er alternatieven waren zoals snus (orale tabak die in de EU verboden is, maar waarvoor Zweden een uitzondering bedong) en later de tabaksloze nicotinezakjes, die mensen konden gebruiken in plaats van sigaretten. “Daar is echter geen bewijs voor”, stelde Lennartsdotter Ermann.

De expert liet een grafiek zien die toont hoe sinds 2004 het percentage rokers in Zweden gestaag is afgenomen. Ook gebruikten mensen steeds minder snus. Maar met de komst van de nicotinezakjes stijgt vanaf 2018 het gebruik van dat soort producten juist weer. De stijging zit vooral bij vrouwen en jongeren. Het percentage vrouwen dat nicotinezakjes gebruikt is ruim verdubbeld van 6 procent in 2016 tot 13 procent in 2024. Bij 15-jarige meisjes is het gebruik van deze producten toegenomen van 3 procent naar 14 procent.

Het is vooral de jonge generatie die nicotinezakjes en snus is gaan gebruiken en het zijn niet de rokers die switchen. “Er is geen bewijs dat het gebruik van snus en e-sigaretten het langetermijnroken vermindert”, aldus Lennartsdotter Ermann.

Nicotine-epidemie onder jongeren

Intussen zorgen deze producten, die weinig gereguleerd zijn, voor grote problemen. In Zweden gebruikt eenderde van de jongeren nu nicotinezakjes en/of e-sigaretten. Ze raken snel verslaafd en ondervinden mentale problemen, vertelde Helen Stjerna, secretaris-generaal van ‘A Non-Smoking Generation’ in Zweden. “De trieste waarheid is dat nicotinezakjes en snus zorgen voor een nicotine-epidemie onder jongeren. Het goede nieuws is dat we weten wat we moeten doen: belastingen en regulering”, stelde Stjerna.

‘Quit like Sweden’

Karin Silver, adjunct-hoofdredacteur van Tobacco Tactics van de University of Bath, wees erop dat de vier tabaksgiganten ieder hun eigen merk snus en nicotinezakjes hebben. Marktleider PMI heeft ZYN, British American Tobacco heeft Velo, Japan Tobacco International produceert Nordic Spirit en Imperial Brands is het bedrijf achter Skruf/Zone. Deze bedrijven hebben links met organisaties en consultants die deze producten als ‘rookvrij’ promoten en als oplossing voor de wereldwijde tabaksepidemie. De campagne ‘Quit like Sweden’, die het misleidende narratief van de industrie verspreidt dat snus en nicotinezakjes een schadebeperkend alternatief voor rokers zijn, organiseerde events in landen als Brazilië, Zuid-Afrika, Sri Lanka en het Verenigd Koninkrijk. Ondanks de stevige lobby nemen regeringen maatregelen tegen deze producten.

Frankrijk doet nicotinezakjes in de ban

Amélie Eschenbrenner, communicatiemanager bij het Franse Comité National Contre le Tabagisme (CNCT), vertelde over de testen die haar organisatie deed. Daaruit bleek dat de nicotinezakjes zware metalen bevatten en hoge nicotinegehaltes hebben. In Frankrijk geldt vanaf 1 april een verbod op nicotinezakjes, waartegen de tabaksindustrie al bezwaar aantekende. Ook hier pusht de tabaksbranche het ‘Zweedse Model’.

Een voorbeeld is de organisatie ‘Smoke Free Sweden’, die sinds kort ook in Frankrijk is gevestigd en een agressieve campagne voert waarbij nicotinezakjes worden voorgesteld als ‘een levensreddend middel in de oorlog tegen roken.’ In 2023 beschreef TabakNee al hoe Smoke Free Sweden uit de koker komt van Health Diplomats, een andere frontorganisatie van de tabaksindustrie.

In Frankrijk beweert Smoke Free Sweden nu op de website dat ‘internationale gezondheidsexperts’ het Franse nicotinezakjesverbod ‘scherp veroordelen’. Het zou ‘miljoenen ex-rokers’ naar sigaretten terugdrijven en betekenen dat gebruikers strafbaar zijn. “Het verbod betekent dat Zweden, die dankzij nicotinezakjes en snus de laagste rookcijfers van Europa hebben bereikt, als wetsovertreders worden beschouwd als ze hun producten meenemen op vakantie naar Frankrijk”, schrijft de organisatie.

Poging Kamerleden te beïnvloeden

In Nederland geldt sinds 1 januari 2025 al een wettelijk verbod op nicotinezakjes, die niet verkocht of verhandeld mogen worden. Eerder gold al een tijdelijk de facto verbod. Ook hier worden pogingen gedaan om het ‘Zweedse Model’ te promoten. Dennis van Driel, adviseur van de Hartstichting, vertelde over de Zweedse exportpromotor Business Sweden, waarin de Zweedse overheid en het bedrijfsleven samenwerken. In 2024 hadden ze een middag gepland in Nieuwspoort over het ‘Zweedse succesverhaal’ waarbij pleitbezorgers van e-sigaretten, snus en nicotinezakjes als tabaksalternatieven aan het woord zouden komen. Nadat TabakNee hierover had bericht, bleven parlementariërs weg. Op één kritisch kamerlid van een linkse partij na, die kwam ‘spioneren’, aldus Van Driel. Het voorval leidde tot Kamervragen in antwoord waarop toenmalig staatssecretaris Van Ooijen (VWS, CU) zich ondubbelzinnig uitsprak tegen de orale nicotineproducten. “Je moet op je hoede blijven”, zei Van Driel tijdens het webinar, want de industrie blijft innoveren, promoten en beïnvloeden.

Ook promotie in Kenia

In Kenia maakte de industrie het ook bont. British American Tobacco wilde belastingvrijstelling om een fabriek op te kunnen zetten voor het maken van nicotinezakjes, vertelde Celine Awuor, directeur van het International Institute for Legislative Affairs. Haar organisatie zette een campagne op om dit te voorkomen. De Keniaanse autoriteiten gingen in 2019 niet akkoord met de belastingvrijstelling. Maar de industrie “blijft het Zweedse Model inzetten om producten betaalbaar te houden”, zei Awuor. Een jaar later werden nicotinezakjes, die als stophulpproduct waren geregistreerd, niet langer aangemerkt als medicijn. “Er is veel strijd en push back”, aldus Awuor.

‘Bescherm EU-beleid tegen Zweeds Model’

Organisaties maken zich zorgen dat het misleidende narratief van het ‘Zweedse Model’ ook wordt ingezet om het EU-beleid te beïnvloeden. Erin Roman, directeur van het Smoke Free Partnership, stelt: “Nu de EU zich voorbereidt op de herziening van de tabaksproductenrichtlijn, is het cruciaal dat beleidsmakers begrijpen wat het roken in Zweden werkelijk heeft teruggedrongen en dat ze de risico’s erkennen die slecht gereguleerde nicotineproducten met zich meebrengen. De volksgezondheid moet voorrang krijgen boven de boodschappen van de industrie.”