British American Tobacco zegt samen met overheden te willen optrekken tegen tabakssmokkel. Maar gelekte interne documenten laten zien dat de tabaksfabrikant op die manier ingrijpen door autoriteiten kon tegenwerken en ondertussen zelf betrokken bleef bij smokkel.

Door de webredactie

British American Tobacco (BAT) presenteerde zich jarenlang als partner van overheden in de strijd tegen sigarettensmokkel. Gelekte interne documenten suggereren iets anders: BAT bleef zelf betrokken bij smokkel en zette zijn antismokkelprogramma vooral in tegen concurrenten.

Dat concluderen onderzoekers van de Tobacco Control Research Group van de Universiteit van Bath. Hun bevindingen staan in twee artikelen die deze maand verschenen in het wetenschappelijk tijdschrift Tobacco Control, aldus een persbericht. De onderzoekers baseren zich op zo’n 15.000 interne BAT-documenten die jaren geleden zijn gelekt door oud-medewerker Paul Hopkins. Hij werkte van 2000 tot 2014 voor BAT aan illegale handel in Afrika en het Midden-Oosten. De 164 documenten die de onderzoekers aanhalen, gaan vooral over Oost- en Centraal-Afrika en zijn opgenomen in de Industry Documents Library van de Universiteit van Californië, San Francisco.

Van betrokken partij naar ‘partner’ van overheden

Dat tabaksfabrikanten betrokken zijn bij smokkel, is niet nieuw. In de jaren 90 brachten journalisten, onderzoekers en opsporingsdiensten aan het licht dat de grote fabrikanten al sinds de jaren 60 smokkel faciliteerden. Dat leidde tot veroordelingen en tot afspraken met overheden en de Europese Unie.

Daarna presenteerde de industrie zich als deel van de oplossing. In 2004 startte BAT een eigen antismokkelprogramma en sloot samenwerkingsafspraken met overheden. Volgens de onderzoekers hadden die afspraken weinig effect op de smokkel, maar hielpen ze wel het imago van de bedrijven op te krikken. Toch zijn de meest gesmokkelde producten nog altijd merksigaretten van de grote fabrikanten, die onderweg uit de legale handel ‘weglekken’.

Samenwerking met distributeurs die smokkelden

Het eerste artikel van de onderzoekers laat zien dat BAT strategieën bleef gebruiken waarvoor tabaksbedrijven rond 2000 juridisch waren aangepakt. Het bedrijf werkte onder meer met distributeurs van wie bekend was dat ze bij smokkel betrokken waren.

Hoofdauteur Benoît Gomis geeft in een interview met het gezondheidsplatform The Examination een voorbeeld. Volgens de documenten belandden BAT-sigaretten die via de Singaporese distributeur Singapura United Trading naar Mongolië gingen, meerdere keren illegaal in de Verenigde Arabische Emiraten en Irak. BAT’s chef internationale handel besloot toch met de distributeur door te gaan. Dezelfde distributeur speelde later een rol in een Amerikaanse zaak: in 2023 betaalde BAT ruim 629 miljoen dollar aan boetes voor het ontduiken van sancties tegen Noord-Korea. Die veroordeling kreeg recent een vervolg in een civiele zaak.

Uit interne memo’s blijkt volgens de onderzoekers ook dat BAT-medewerkers moeite deden om ingrijpen door autoriteiten te voorkomen. En dat terwijl BAT officieel met veel van die autoriteiten samenwerkte om smokkel te voorkomen.

Antismokkelprogramma gericht op concurrenten

Het tweede artikel kijkt naar hoe BAT’s antismokkelprogramma in de praktijk werkte. Volgens de onderzoekers pakte BAT smokkel vooral aan als het bedrijf daar commercieel beter van werd. Interne memo’s uit de gelekte documenten spreken over ‘het creëren van ruimte in de markt’: als concurrenten verdwijnen, kan BAT dat gat opvullen met eigen sigaretten.

Het omgekeerde gebeurde ook. Volgens een memo uit Ethiopië uit 2013 was BAT niet bereid het weglekken van eigen sigaretten naar de illegale markt te verminderen. Het bedrijf kon dat gat niet met legale producten vullen, en optreden zou alleen concurrent PMI of illegale handelaren maar helpen.

Kleine beveiligingsbedrijven als buffer

De uitvoering van het antismokkelprogramma besteedde BAT uit aan kleine beveiligingsbedrijven. Die brachten de betrokkenheid van concurrenten bij illegale handel in kaart en probeerden opsporingsdiensten tegen hen in te zetten. Volgens coauteur Allen Gallagher gebeurde dat met dubieuze methoden, zoals een nepvakbond bij de fabriek van een concurrent en informanten die de productie verstoorden. In de documenten worden de beveiligingsbedrijven omschreven als een ‘buffer’ tussen BAT-medewerkers en illegale handelaren, zodat BAT zelf geen direct contact met die handelaren had.

Smokkel als argument tegen hogere accijns

Het antismokkelprogramma gaf BAT ook toegang tot beleidsmakers. Volgens Gallagher gebruikte BAT die positie om te lobbyen voor minder regels en lagere belastingen. Dat raakt aan een bekend argument van de industrie: hogere accijnzen zouden rokers naar illegale sigaretten drijven. Dat argument is alleen geloofwaardig als de bedrijven zelf niets met smokkel te maken hebben. Bovendien financiert de industrie vaak zelf het onderzoek naar de omvang van de smokkel, dat die omvang volgens Gomis routinematig overdrijft. Hij wijst erop dat landen met hogere tabaksbelastingen en strengere regels juist vaak minder illegale handel hebben.

Meer transparantie

“BAT’s antismokkelprogramma ging nooit over het stoppen van smokkel, maar over meer winst en invloed”, zegt Gomis in het persbericht. De onderzoekers roepen overheden op alle samenwerkingsverbanden met BAT en andere tabaksbedrijven te beëindigen. Ook vragen ze om onafhankelijk onderzoek naar BAT’s rol in de illegale handel.

Daarnaast pleiten ze voor meer transparantie in de toeleveringsketen, met vaker inspecties van zendingen tabaksproducten en een volledig onafhankelijk Track & Trace-systeem. Zo’n systeem volgt elk pakje sigaretten van fabriek tot verkooppunt, zodat zichtbaar wordt waar sigaretten uit de legale handel verdwijnen. Het is een kernonderdeel van het Protocol tegen illegale tabakshandel, een verdrag onder het WHO-tabaksverdrag (FCTC) dat in 2012 werd aangenomen en sinds 2018 van kracht is.

Beïnvloeding

Dat de onderzoekers op onafhankelijkheid hameren, heeft een reden. Uit eerder onderzoek van dezelfde groep, begin 2022 gepubliceerd, bleek dat BAT de tekst van het Protocol beïnvloedde. Zo kwam er geen verbod op belastingvrije verkoop en werd het lastiger om tabaksbedrijven te bestraffen voor betrokkenheid bij smokkel. BAT kreeg conceptteksten in handen voordat ze openbaar waren en betaalde ten minste één onderhandelaar om zijn standpunt te steunen.

Meer nieuws? Meld je dan nu aan voor de tweewekelijkse nieuwsbrief van TabakNee.