De tabakslobby voor dummies

vrijdag 27 oktober 2017

Hoeveel lobbyisten voor tabak lopen rond in Den Haag? En hoe lopen de hazen? Het antwoord is niet zo eenvoudig. Natuurlijk drinken lobbyisten van de tabaksindustrie een kop koffie in Nieuwspoort, maar veel van hen gaan gehuld in een camouflagepak. Er zit geen naamplaatje met 'Ik ben van tabaksfirma Philip Morris' op hun pochet. Er staat eerder 'VNO-NCW', 'Centraal Bureau Levensmiddelenhandel' of 'Kleine Tabakswinkelier' op geschreven.
TabakNee houdt al geruime tijd de feiten in de gaten en probeert u in korte tijd helemaal bij te praten. Er is sinds ons laatste overzicht veel gebeurd in de tabakswereld. Vandaar dat we hier een update plaatsen, eind oktober 2017.
Als er zich belangrijke ontwikkelingen voor doen, zullen we dat op deze plek vermelden. Hebben we iets of iemand gemist? Laat het ons weten!

Door de webredactie

In de Nederlandse tabaksindustrie zelf lopen twee grote jongens rond: Jan Hein Sträter (opvolger van de voormalige top-tabakslobbyist Willem Jan Roelofs) en Robert Wassenaar. De laatste is woordvoerder van Philip Morris Benelux, o.a. de producent van de Marlboro-sigaret. Sträter is spreekbuis van de drie andere grote tabaksfabrikanten die in Nederland actief zijn: British American Tobacco, Imperial Tobacco en Japan Tobacco International, die zijn verenigd in de Vereniging Nederlandse Sigaretten- en Kerftabakfabrikanten (VSK), op 1 januari 2017 opgericht door een fusie van de voormalige Stichting Sigarettenindustrie (SSI) met de Vereniging Nederlandse Kerftabakindustrie (VNK), waarvan Sträter directeur was. Dan is er ook nog de Nederlandse Vereniging voor de Sigarenindustrie (NVS), onder de bezielende leiding van Marcel Crijnen.

In dit overzichtsartikel zoomen we in op de lobby in Nederland. Natuurlijk is de tabakslobby in Brussel ook heel belangrijk, omdat veel anti-rookmaatregelen op Europees niveau worden genomen. TabakNee heeft geregeld over de Brusselse lobby gepubliceerd, zie bijvoorbeeld de Philip Morris-files waaruit bleek dat 226 Europarlementariërs het internationale anti-tabaksverdrag FCTC overtraden. Meer gedetaileerde informatie over de tabakslobby in de EU leest u hier.

Lobby via andere organisaties

Laat een andere partij voor je lobbyen, is het devies. Deze stille diplomatie is des te belangrijker voor de tabaksindustrie omdat ze, als het goed is, geweerd wordt uit de ministeries. Dat moet op grond van het FCTC-verdrag, (lees hier de volledige verdragstekst in het Engels), het internationale tabaksontmoedigingsverdrag dat Nederland heeft ondertekend, waarmee ze belooft de industrie op afstand te houden bij het maken van wetgeving en beleid over tabak. Waarover later meer.
De tabaksindustrie moet het dus vooral hebben van organisaties die wél welkom zijn in Den Haag, om te beginnen de machtige werkgeversorganisatie VNO-NCW. 

VNO-NCW

Werkgeversorganisatie VNO-NCW zet zich bijzonder in voor de tabaksindustrie, zoals o.a. in 2013 bleek uit een artikel in Vrij Nederland. De toenmalig algemeen directeur Niek Jan van Kesteren zei tabak te bespreken met de toenmalige staatssecretaris van Volksgezondheid Martin van Rijn, hoewel de staatssecretaris liet weten daar geen 'actieve herinnering' aan te hebben. Van Kesteren, zo bleek uit hetzelfde artikel, hield met enige regelmaat een speciaal spreekuur voor de tabaksfirma's om de lobby te bespreken. Ook heeft hij de andere werkgeversorganisaties in de Europese Unie gemobiliseerd tegen de nieuwe antirookmaatregelen in Brussel. Samen met VNO-NCW lobbyen ook MKB-Nederland en Detailhandel Nederland voor tabak, zoals o.a. uit dit artikel blijkt.

Huidig VNO-NCW voorzitter Cees Oudshoorn nam de voorzittershamer op 1 juni 2016 over van Niek Jan van Kesteren. “Nederland heeft meer dynamiek nodig, we moeten risico's durven nemen”, liet Oudshoorn kort na zijn aanstelling in De Financiële Telegraaf weten. En als we dat koppelen aan dit persbericht van VNO-NCW zelf: “Niek Jan van Kesteren blijft voor enige tijd als adviseur aan VNO-NCW en MKB-Nederland verbonden”, rijst de vraag of Oudshoorn sterk genoeg in zijn schoenen zal staan om geen gehoor te geven aan de roep van de tabaksindustrie.
Ten slotte heeft de tabaksindustrie zelf invloed op VNO-NCW. De eerder genoemde tabaksbobo’s Jan Hein Sträter van de VSK (sigaretten en shag) is bestuurslid, zo ook Marcel Crijnen (van de sigaren).

CBL & NSO

Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) behartigt de collectieve belangen van de supermarktbranche en foodservice-bedrijven en lobbyt in die hoedanigheid op het ministerie van Volksgezondheid voor een belangrijk punt van de tabaksindustrie: zoveel mogelijk verkooppunten. De supermarkten hebben met succes geïnfiltreerd in de NSO, de brancheorganisatie van de tabaksdetailhandel. Het gevolg daarvan is dat de belangenbehartiger van de tabaksspeciaalzaak toch pleit voor verkoop van tabak door de supermarkten. 

Voorzitter van de NSO is Jos Zuijdwijk, die de belangen van ‘de kleine tabakszaak’ ijverig promoot. Want anti-rookmaatregelen zijn slecht voor de omzet van de kleine tabakswinkelier! “Dat tabak een slecht product is en dat tabak op termijn de wereld uit gaat, wat mij betreft prima. Maar blijf met je fikken van mijn winkeliers af [...]”, aldus Zuijdwijk in het tv-programma ‘Haagse Lobby’, 12 oktober 2017.

BOVAG en andere organisaties

De lobby voor tabak vindt ook plaats via andere machtige of invloedrijke organisaties, zoals de bekende BOVAG, de brancheorganisatie van de naar eigen zeggen ruim 10.000 ondernemers die zich met mobiliteit bezighouden. Ook de VNPI (de Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie die negen petroleumindustriemaatschappijen in Nederland vertegenwoordigt), de Nove (Nederlandse Organisatie Voor de Energiebranche) en de BETA, (de belangenvereniging voor tankstations), promoten tabak. Lees bijvoorbeeld dit verslag van de BETA-lobby bij de VVD.

Een relatief nieuwe lobby-ster aan het firmament is de (door de tabaksindustrie gefinancierde) Taskforce Naleving Leeftijdsgrens Tabak, met als voorzitter Gerard de Vries (ex-Philip Morris en ex-Lekkerland). Dit samenwerkingsverband van brancheverenigingen van tabaksverkopers is zeker (en misschien wel regelmatig) bij het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport op bezoek geweest.

Front-organisaties

Aparte vermelding verdienen de front-organisaties van de tabaksindustrie. Dit zijn organisaties die indirect voor de belangen van de industrie opkomen, dikwijls geld en/of advies krijgen van de tabaksindustrie en een fijn aansprekend beeld vormen voor de media. Een zielige roker, horecabaas of tabakswinkelier roepen meer sympathie op dan een multinational.

Stichting Rokersbelangen van Ton Wurtz krijgt elk jaar geld van de tabaksindustrie om 'de stem der rokers' te vertolken. Wurtz (die zelf niet meer rookt) was ook een van de drijvende krachten achter de inmiddels opgeheven Stichting Red de Kleine Horeca Ondernemer - roken moet mogen in het kleine café om de hoek - waarvan al eerder bekend werd dat ervaren tabakslobbyisten deze actie hebben bedacht. Uit Red de Kleine Horeca Ondernemer is uiteindelijk Horecaclaim Nederland voortgekomen. Tenslotte is de Vereniging Natte Horeca Nederland opgezet waarvan dezelfde Ton Wurtz ook weer bestuurslid is.

In genoemde frontorganisaties duikt ook Wiel Maessen op. Maessen is actief in diverse internationale pro-rokersorganisaties. Toen TabakNee ter wereld kwam, richtte Maessen TabakJa.nl op, een website met onthullingen over gezondheidsorganisaties en hun belangen in de farmacie. TabakJa lijkt een dode website te zijn die er nog precies zo uitziet als toen hij vier jaar geleden werd opgericht.

Onderzoeksbureaus: KPMG

De tabaksbranche heeft nog meer ijzers in het vuur. Omdat ambtenaren en politici doorgaans dol zijn op cijfers en statistieken, schakelen zij ook diverse onderzoeksbureaus in. De internationale accountants- en adviesorganisatie KPMG speelt hierin een sleutelrol, omdat zij elk jaar in opdracht van de vier grote tabaksfabrikanten voor de Europese Unie uitzoekt of de sigarettensmokkel toeneemt: Project Sun. Eerder was alleen Philip Morris opdrachtgever voor deze rapportage, onder de naam Project Star.

Smokkel is voor Big Tobacco een belangrijk argument om tegen overheden te gebruiken als die de accijnzen willen verhogen. KPMG gaat zover dat zij ondeugdelijke, want oncontroleerbare cijfers aanlevert. Lees hier meer informatie daarover. Van enige controle op die gegevens is echter geen sprake, zodat KPMG onbekommerd haar nep-nieuws kan blijven rondsturen, vaak met succes: er wordt door de media gretig naar verwezen.

Lobby via sponsoring van kunst

Ook in de kunstsector laat de tabakslobby van zich horen. Zo preek het logo van tabaksfirma JTI op de website van het Rijksmuseum, omdat zij dit museum sponsort. Overigens is deze webpagina, wellicht dankzij de ruchtbaarheid die TabakNee er aan gaf, inmiddels niet meer online. En, toevallig of niet, commissaris van Philip Morris, Irene Asscher-Vonk (over wie later meer), is voorzitter van de Museumvereniging. De sponsoring van musea is een bewuste strategie, bedoeld om “een goed gevoel onder de culturele elite te kweken”, aldus Robert N. Proctor in zijn boek Golden Holocaust. Proctor is wereldwijd de grootste autoriteit op het gebied van de geschiedenis van de tabaksindustrie.

Pensioenfonds ABP

In zekere zin is ook Nederland’s grootste pensioenfonds, het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP), een misschien onbedoelde lobby-machine geworden voor de belangen van de sigarettenindustrie. Het fonds besloot te blijven investeren in tabak, terwijl kleinere pensioenfondsen zich al van tabak hadden afgekeerd. Volgens APB bestuursvoorzitter Corien Wortmann-Kool, die wel tegen kinderarbeid en voor het milieu maar niet tegen roken is, gaat het op de eerste plaats om “een zo groot mogelijk rendement” op de beleggingen. En daarin ging Eduard van Gelderen, destijds directeur van de beleggingsmaatschappij die de ABP-miljoenen belegt, graag mee, onbelast door een gedachte aan de wereldwijd miljoenen tabaksdoden elk jaar.

Overigens verschuilt het ABP zich tot nu toe achter het feit dat de tabaksindustrie niet op de zwarte lijst staat van de Verenigde Naties (VN) staat, een overzicht van bedrijven die niet voldoen aan de principes van de VN. Per 15 oktober is daar verandering in gekomen en staat de tabaksindustrie gebroederlijk op één lijst met bijvoorbeeld fabrikanten van clusterbommen. Vooralsnog heeft het ABP desondanks geen beleidswijziging aangekondigd.

Lobby door oud-politici

(Oud-)politici zijn bijzonder gewild als commissaris of als adviseur van een tabaksfirma, vooral omdat zij korte lijntjes met Den Haag hebben en een vaak fenomenaal netwerk. Op TabakNee (zie o.a. de rubriek De mensen achter de lobby) staat een uitgebreid overzicht. Wij lichten hieronder de meest markante gevallen uit. 

De tabaksindustrie heeft twee belangrijke tabakslobbyisten in de Eerste Kamer: Elco Brinkman en Niek Jan van Kesteren. Brinkman is sinds 7 juni 2011 fractievoorzitter van het CDA in de Senaat. Hij was ooit minister van Volksgezondheid maar liep daarna Den Haag plat om als commissaris van Philip Morris voor tabak te pleiten. Van Kesteren, tot 1 juni 2016 algemeen directeur van VNO-NCW, is sinds 9 juni 2015 CDA-senator in de Eerste Kamer. En nu we het toch over het CDA hebben: toen Hans Hillen  nog CDA-senator was, adviseerde hij tabaksfirma BAT maar als aanstaand minister van Defensie moffelde hij deze adviesklus op zijn CV weg.

Er zijn ook flink wat VVD-ers in touw voor de tabaksindustrie (geweest). Dat is logisch, een liberale partij als de VVD vindt roken een vrije keuze en is in de val van de industrie getrapt (die ervoor hebben gezorgd dat roken wordt geassocieerd met vrijheid). Huidig VNO-NCW voorzitter Cees Oudshoorn, is ook VVD-lid. Wat verder terug in de tijd duikt oud-VVD-commissaris van de Koningin en oud-VVD-partijvoorzitter Jan Kamminga op, die - zonder daar verder veel ruchtbaarheid aan te geven - tot 1 januari 2015 commissaris was bij Philip Morris. VVD-er Ferry Houterman ging hem daarin voor. De inmiddels demissionair VVD-minister van Volksgezondheid Edith Schippers, afkomstig van VNO-NCW, ging bij haar aantreden als minister voortvarend te werk en draaide allerlei eerder ingevoerde anti-rookmaatregelen terug.
Ten slotte combineert VVD-tabakswoordvoerder Erik Ziengs zijn kamerlidmaatschap met een bestuurlijke rol in de Raad van Toezicht van het internationaal perscentrum Nieuwspoort, ook een belangrijke netwerk-sociëteit. 

Hoogleraren in de lobby

Ook hoogleraren laten zich inhuren door de tabaksindustrie. Professor Irene Asscher-Vonk, de moeder van PvdA-coryfee Lodewijk Asscher, werkt al vele jaren voor Philip Morris als commissaris. “Ik ben trots op mijn machtige moeder”, twitterde Lodewijk toen zijn moeder door het maandblad Opzij werd uitgeroepen tot een van de machtigste vrouwen van Nederland.
Politicoloog en professor Rinus van Schendelen, de nationale lobbyprofessor, laat zich ook door de tabaksindustrie inhuren als adviseur en betaalt daar zelfs zijn onderzoeken mee. Van hem komt de verbijsterende uitspraak dat tabak ‘een vermeende risicofactor’ voor ernstige ziektes is. Zo ver gaat zelfs de tabaksindustrie niet meer.

Rechtszaak tegen de Nederlandse Staat

Omdat de Nederlandse overheid toch de tabaksindustrie bij haar beleid betrekt, heeft de Stichting Rookpreventie Jeugd op 8 september 2014 de Nederlandse Staat gedagvaard: Nederland overschrijdt het door haar zelf ondertekende internationale antirookverdrag FCTC. Al werd de vordering uiteindelijk door de rechter afgewezen, er is toch grote vooruitgang geboekt: de omgang van de overheid met de tabaksindustrie is concreet aan banden gelegd.

Onder invloed van deze rechtszaak stuurde de regering de nota 'Verduidelijking invulling artikel 5.3 WHO-Kaderverdrag' aan de Eerste en Tweede Kamer, met daarin regels voor de overheid over de omgang met de tabaksindustrie. Ook stuurde inmiddels demissionair staatssecretaris Martin van Rijn (Volksgezondheid) een brief naar alle gemeenten en provincies met een waarschuwing: u mag niet samenwerken met de tabaksindustrie. Dat dit zijn vruchten afwerpt blijkt bijvoorbeeld in Groningen, waar in augustus 2017 bekend werd gemaakt dat shagfabrikant Niemeyer BV (onderdeel van British American Tobacco) niet langer welkom is als mede-sponsor van de provincie-promotiecampagne. Ook moeten de ministeries sinds 7 maart 2016 de brieven en andere documenten uit contacten met de tabaksindustrie online zetten. Dit gebeurt nog onvoldoende, zo stelde TabakNee in dit artikel vast.

Rechtszaak tegen de tabaksindustrie

In september 2016 startte een andere spraakmakende juridische procedure, geen civiele- maar een strafzaak tegen de tabaksindustrie zelf. Initiatiefneemster en longkanker-patiënte Annemarie van Veen, ex-rookster en moeder van vier kinderen, deed aangifte tegen de tabaksindustrie “vanwege het opzettelijk toebrengen van zwaar lichamelijk letsel”. Deze rechtszaak - gesteund door huisartsen en medisch specialisten en KWF Kankerbestrijding - krijgt net als destijds de civiele zaak tegen de Nederlandse overheid, internationaal veel aandacht.

Heatstick

Ondanks alle activiteiten van de gezondheidslobby gaat de tabaksindustrie verder met leugens en bedrog. Zo bracht Philip Morris in het voorjaar van 2017 een nieuwe sigaret op de markt: IQOS/HEETS, in de volksmond heatstick, een zogenoemd rookloos tabaksproduct. De tabaksfabrikant claimt dat deze sigaret, waarbij tabak niet verbrand wordt maar verhit, veel minder schadelijk zou zijn. Maar volgens recent onderzoek bevat deze wel degelijk kankerverwekkende stoffen (dus toch een ziekmakend en  misleidend product).

Aanvoerder van de lobby in Nederland voor de heatstick is Robert Wassenaar. Bij de introductie van dit nieuwe product ging Wassenaar in debat met Pauline Dekker (Stichting Rookpreventie Jeugd) bij Nieuwsuur. Wassenaar sprak zich uit tegen jeugdroken (“Het is bijzonder belangrijk kinderen ervan te weerhouden iets te roken dat verslavend is en ziektes kan veroorzaken”), maar kon de indruk niet wegnemen dat Phillip Morris er alles aan gelegen is om het roken in stand te houden (Bekijk hier het hele debat).

Op 2 oktober 2017, aan de vooravond van de jaarlijkse campagne ‘Stoptober’, tijdens een debat met Wanda de Kanter in het BNN-VARA programma Kassa, probeerde Wassenaar de zaak zelfs om te draaien door te beweren dat zij “de traditionele sigaret in bescherming neemt” (Bekijk hier het hele debat).

Naast Wassenaar is spreekbuis en promotor van de heatstick historicus Peter van den Diest. In dezelfde context verschijnt ook oud-VWS topambtenaar en diplomaat Jos Draijer ten tonele, die zich als heatstick-lobbyist sinds september 2016 door Philip Morris laat inhuren, nadat hij eerder namens het ministerie van VWS had meegewerkt aan de uitvoering van het internationale anti-rookverdrag FCTC.

 

Meer achtergrondinformatie? Bekijk hier de film 'De Vervangers', gemaakt in opdracht van de Stichting Rookpreventie Jeugd over de 'nieuwe, jonge rokers' die de tabaksindustrie nodig heeft om te overleven (omdat de helft van de gebruikers van hun producten vroegtijdig komt te overlijden).

Op de hoogte blijven van nieuws op TabakNee? Meldt u dan aan voor de nieuwsbrief. Dat kan in de rechterkolom van deze pagina of via de homepage

 

 

tags:  lobbyist | lobbyist van de maand | politiek | tabaksindustrie | tabakslobby | tabaksontmoediging